Süveyş kanalını açmak binlerce yıl öncesinde bile insanların hafızalarından çıkmamıştır. Zaman zaman açılan, zaman zaman savaşlar için kapanan, baskın rejimlerin etkisinde kalan bir kanal olarak kalmıştı Süveyş. Bir önceki yazımda Kanal İstanbul Projesinden sizlere bahsetmiştim. Bu yazımda tarihler arası projelerde yolculuk yapacağız. Kanal İstanbul yazısını dilerseniz buradan Çılgın Proje: Kanal İstanbul ulaşabilirsiniz. Yapım aşamasında bile binlerce cana yapıldıktan sonra birçok savaş ve antlaşma görmüş olan Süveyş Kanalını biraz tanıyalım.
SÜVEYŞ KANALININ KRONOLOJİSİ
M.Ö 2000 yıllarından sonra Romalılar ve Araplar tarafından Nil deltası üzerinden Acı Göl aracılığıyla Kızıldenize bağlanmak için çeşitli çalışmalar ve projeler yapılmıştı. Bu projelerin teknik açıdan yeterli olmaması ve XV. yüzyılda Ümit Burnu’nun bulunmasıyla bu projelerden vazgeçilmiştir. Napolyon Bonaparte’ın 1798 yılında yaptığı seferde Akdeniz ve Kızıldeniz’i birleştirme fikri Fransız lidere iyice cezbetmişt. Bu fikir Süveyş kanalının başlangıç aşamasıydı. Ancak Fransız mühendislerin Akdeniz ile Kızıldeniz arasındaki 9 metrelik su seviye farkını gündeme getirmesi bu fikirlerin askıya alınmasına sebep olmuştu. 1854 yılında Fransız mühendis Ferdinand de-lesseps Mısır hükümetiyle kanalın inşaatı için sözleşme imzaladı. O zamanlarda Said Paşa ve Ferdinand de lesseps’in çok yakın arkadaş oldukları biliniyordu. 30 Ekim 1854 ve 5 Ocak 1856 tarihlerinde Said Paşadan aldığı ayrıcalıklar sayesinde bütün milletlerin geçişine müsaade edilecek olan bir kanal yaptırılacak ve 99 seneliğine kanalı işletecek bir şirket kurulacaktı. 15 Aralık 1858’de “The Compagnie Universelle du Canal Maritime de Suez” (Süveyş Kanal Şirketi) kuruldu.
SÜVEYŞ KANALININ İNŞAATI
25 Nisan 1859 yılında Süveyş Kanal Şirketi tarafından kazı çalışmalarına başlanmıştı. Kanal işlemlerinin yapıldığı alanlar çöl olduğu için birçok problemle karşılaşıldı. Kanal işlemleri yaklaşık olarak 11 sene sürmüştür. İnşaatta 2.4 milyon insan çalışmış ve 125 bin kişi kanal çalışmalarında hayatını kaybetmiştir. Süveyş kanalında çıkan teknik problemler Fransız ve İngiliz hükümetlerini karşı karşıya getirmiş politik sonuçlar doğurmuştur. Her iki devlet için de finansal sorunlar çıkmış ve Fransız hükümetinin tahmin edilen harcamaları 41.800.000 dolar olmuştur. Kanal 17 Kasım 1869 tarihinde büyük gösteriler ve konvoylarla açılmıştır. 1869 yılından sonra Kanal geliştirme çalışmalarını Süveyş Kanal Şirketi üstlenmişti. 1870 yılında derinde 22 metre yüzeyde 60 metre olan kanal, 1959 yılında derinde 60 yüzeyde 150 metre daha arttırılmıştır. Bu çalışmaların maliyeti toplamda 322 milyar dolardır. Kanalın bir ucundan diğer ucuna yolculuk 45 saatten 15 saate indirilmiştir. 2015 yılında Mısır cumhurbaşkanı Sisi tarafından 1 senede 9 milyar dolara mal olan Yeni Süveyş Kanalı projesi 72 kilometreden oluşurken 35 metresi yeni kazılan kanal yoluyla oluşurken 37 kilometresi eski kanal yolunun genişletilip derinleştirilmesiydi. Kanalın son durumuna göre kanal geçiş süresi 3 saate kadar indirilmiştir.
SÜVEYŞ KANALININ GÜZERGAHI
Kanalda güney istikametine ilerleyenler önce Port Said’e gelirler. Tuzlu Manzala Gölünün bataklık bölgesini geçip Port Said’in 50 km güneyinde 11 km’lik 1949-1951 senelerinde kazılmış geçiş bölgesine varılır. Bu bölgede iki gemi karşılıklı olarak rahatça geçebilir. Diğer taraflarda karşılıklı geçiş çok zordur. Kanalın yarısına yakın kısmında İsmailiye şehri civarında Timsah Gölü bulunur. Kanal, gölün içinden geçer. Kanal İdare Heyeti, Timsah Gölünün kıyısında konumlandırılmıştır. Buradan Kızıldeniz’e gitmek isteyen sırasıyla Büyük Acı Göl, Küçük Acı Göl, çölün doğu ucu ve Tevfik Limanından geçer. Normalde Afrika kıtasını dolaşarak gidilen deniz yolu 17000 kilometre sonunda Ümit Burnuna ulaşırken Süveyş kanalı sayesinde yolculuk 9400 kilometreye kadar düşmüştür.
SÜVEYŞ KANALI SAVAŞLARI
SÜVEYŞ KANALI’NIN MİLLİLEŞTİRİLMESİ
1956 yılında Mısır Hükümet başkanı Nasır tarafından kanal millileştirilmeye çalışılmıştır. Kanal Şirketi ilk başta bu millîleştirmeyi tanımamıştır. Kanal şirketinin yüzde 90’lık hissesi Fransızlar ve İngilizlere aitti. 1856 Ekim ayında Fransa, İngiltere ve Israil Mısır’a saldırdı. Kanalın iki tarafını işgal eden Fransızlar ve İngilizler Amerika ve Rusya’nın kuvvetli baskıları sonucunda Birleşmiş Milletler kontrolünde geri çekilmişlerdir. Kanal Şirketi, Mısır ile Dünya Bankası arasında 13 Temmuz 1958 yılında imzalanan sözleşme sonucunda kendi kendine yok olmuştur. Yok olmasının sonucu olarak Mısır Hükümeti, şirketin yurtdışı varlıklarından olan devlet hissesini hibe etmesi ve 28,3 milyon Mısır lirası tazminat ödemesiyle de mesele kapanmıştır
ARAP ISRAIL SAVAŞI
İsrail kurulduktan sonra Mısır tarafından İsrail gemilerine ve İsrail malı taşıyan gemilere koyduğu geçiş ambargosu 1951 yılında Birleşmiş Milletlerin verdiği emirle sonlanmıştı. Arap – İsrail Savaşı sırasında, İsrail birliklerinin 5 Haziran 1967’de kanalın doğu kıyısını işgal etmesi üzerine, Mısır bu tarihten başlayarak sekiz sene boyunca kanalı kapattı. 5 Haziran 1975’te kanal Mısır tarafından ulaşıma açıldı.
ISTANBUL ANTLAŞMASI 1888
1888’de İstanbul Antlaşması ile gelen özellikler aynı zamanda kanaldan hangi ülkeye ait ve durumu ne olursa olsun bütün gemilerin faydalanmasına imkan tanımıştır. Antlaşmayı imzalayan devletlerden olan Avusturya, Macaristan, Fransa, Almanya, Türkiye, İtalya, Hollanda ve Rusya’nın günümüz politikaları da anlaşmayla ters düşmediğinden yeni bir karara ihtiyaç duyulmamıştır.
KANALIN GETİRDİĞİ EKOSİSTEM DEĞİŞİKLİĞİ
Kızıldeniz’in Süveyş aracılığıyla Akdeniz’e açılmasıyla Akdeniz ekosistemine her sene 10 a yakın yeni canlı türü göç etmektedir. Bu sebeplerden ötürü Doğu Akdeniz canlı varlığının %10unu şimdiden Hint – Pasifik kökenli türler oluşturmaktadır. Bu göçün geneli Akdeniz kıyılarının ekosistem açısından zenginleşmesine neden olmuştur. Bu göç sonucunda, belki de Akdeniz tarih öncesi zamanlarındaki zengin deniz yaşamına dönecek.
SÜVEYŞ KANALININ EKONOMİK DURUMU
Kanaldan 1869 ile 1966 seneleri için yılda ortalama 500 gemi geçerken 1970’lerden itibaren yılda 20.000’e çıkmıştır. Bu artışın başlıca sebebini Ortadoğu petrollerinin tüm dünyayı doyuracak kadar fazlalıkta olmasıydı. Coğrafya hala savaş içerisindeyken kanal ekonomisinin hiç etkilenmemesi dünya çapında beklenmedik bir durumdur. Süveyş kanalının senelik yaklaşık geliri 5 ile 6 milyar dolar arasında değişmektedir.
Bir sonraki yazımda Panama Kanalını araştıracağım. Şimdiden keyifli okumalar 🙂
