Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan bugüne üniversitelerimiz

Cumhuriyet’in 103 yıllık tarihinde üniversitelerimiz, ülkenin eğitim, bilim ve kalkınma yolculuğunun temel kurumları arasında yer aldı. İstanbul Darülfünunu’ndan devralınan birikim, 1933 Üniversite Reformu, Ankara’da açılan fakülteler, Anadolu’ya yayılan kampüsler ve milyonlarca öğrenciye ulaşan yükseköğretim sistemi… 

29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildiğinde Türkiye, uzun savaşların ardından eğitimli insan gücüne büyük ihtiyaç duyuyordu. Hukuk düzenini kuracak hukukçuların, halk sağlığını geliştirecek hekimlerin, üretimi artıracak ziraat uzmanlarının, ülkeyi imar edecek mühendislerin ve yeni kuşakları yetiştirecek öğretmenlerin eğitimi, Cumhuriyet’in başlıca meselelerinden biriydi.

Üniversitelerin gelişimi bu ihtiyaçlarla birlikte şekillendi. İlk yıllarda sınırlı sayıdaki kurumda yoğunlaşan yükseköğretim, zamanla ülkenin bütün illerine yayıldı. Bu süreçte kurumların adları, yönetim yapıları, eğitim modelleri ve araştırma öncelikleri değişti.

Bu tarihi doğru değerlendirmek için önemli bir ayrımı korumak gerekiyor: Bir üniversitenin tarihsel kökleri, bugünkü adıyla kuruluşu ve eğitim vermeye başlaması aynı tarihe karşılık gelmeyebilir. Üniversitelerimizin geçmişi, çoğu zaman birbirini izleyen okulların, fakültelerin ve enstitülerin birikiminden oluşur.

Cumhuriyet’in devraldığı yükseköğretim birikimi

İstanbul Darülfünunu’nun yanında mühendislik, tıp, hukuk, mülkiye ve diğer meslek alanlarında Osmanlı döneminden gelen eğitim kurumları bulunuyordu.

Tarihsel devamlılığın belirgin örneklerinden biri İstanbul Teknik Üniversitesi’dir. İTÜ’nün kökleri 1773’te kurulan Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyûn’a dayanır. Cumhuriyet döneminde mühendislik ve mimarlık eğitiminin yeniden düzenlenmesi, bu köklü birikimin ülkenin imar ve sanayileşme ihtiyaçlarıyla buluşmasını sağladı.

1933 Üniversite Reformu: Yükseköğretimde köklü bir dönüşüm

Cumhuriyetimizin yükseköğretim tarihindeki en önemli dönüm noktalarından biri 1933 Üniversite Reformu oldu.

Cenevre Üniversitesi öğretim üyesi Albert Malche’ın hazırladığı raporun da değerlendirildiği süreç, Darülfünun’un yapısının köklü biçimde değiştirilmesiyle sonuçlandı. 31 Mayıs 1933’te kabul edilen 2252 sayılı Kanun, Darülfünun’u ve bağlı kuruluşlarını 31 Temmuz itibarıyla kaldırdı; Maarif Vekâletini 1 Ağustos’tan itibaren İstanbul Üniversitesi’ni kurmakla görevlendirdi.

Yeni üniversite, aynı yıl kasım ayında öğretime başladı. Reform, bir isim değişikliğinin ötesinde akademik kadroları, teşkilatı ve eğitim düzenini yeniden şekillendirdi.

Kadrolar; Darülfünun’dan alınan öğretim üyeleri, yurt dışında yetişen genç Türk bilim insanları ve yabancı akademisyenlerle oluşturuldu. Nazi baskısı nedeniyle Almanya’dan ayrılan bilim insanlarının Türkiye’ye gelişi de bu dönemin önemli gelişmelerindendi.

Ankara’da yeni fakülteler: Cumhuriyet’in ihtiyaçlarından doğan kurumlar

İstanbul’daki dönüşüm sürerken başkent Ankara’da farklı alanlarda yükseköğretim kurumları oluşturuluyordu.

1925’te açılan Hukuk Mektebi, yeni hukuk düzeninin ihtiyaç duyduğu insan gücünü yetiştirme hedefinin önemli bir parçasıydı. 1933’te öğretime başlayan Yüksek Ziraat Enstitüsü, tarımsal üretimin bilimsel temellerini güçlendirmeye yönelikti.

Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi 1935’te kuruldu ve 9 Ocak 1936’da öğretime başladı. Dil, tarih ve kültür araştırmalarını geliştirmek ve öğretmen yetiştirmek, kuruluş gerekçeleri arasında yer alıyordu.

Ankara’da 1943’te Fen Fakültesi, 1945’te Tıp Fakültesi kuruldu. Böylece hukuk, beşerî bilimler, temel bilimler ve sağlık alanlarında oluşan akademik yapı, üniversite çatısının temelini hazırladı.

Ankara Üniversitesi 1946’da kuruldu. Üniversitenin başlangıç yapısında Hukuk, Dil ve Tarih-Coğrafya, Fen ve Tıp fakülteleri yer aldı. Yüksek Ziraat Enstitüsü’nün Ziraat ve Veteriner fakülteleri ise 1948’de üniversite bünyesine katıldı.

1950’ler: Üniversitenin Anadolu’ya açılması

1950’lerde yükseköğretimin coğrafi dağılımı belirgin biçimde değişmeye başladı. İstanbul ve Ankara’nın dışındaki şehirlerde kurulan üniversiteler, bilimsel eğitim ve araştırmanın ülke geneline yayılmasında önemli rol oynadı.

Karadeniz Teknik Üniversitesi, 20 Mayıs 1955’te kabul edilen kuruluş kanunuyla Trabzon’da kuruldu. Ancak eğitim ve öğretime 2 Aralık 1963’te başladı.

Ege Üniversitesi, 1955’te İzmir’de kuruldu. İlk fakülteleri Tıp ve Ziraat oldu; öğretim aynı yıl başladı.

Orta Doğu Teknik Üniversitesi, 15 Kasım 1956’da “Orta Doğu Yüksek Teknoloji Enstitüsü” adıyla eğitime başladı. Kuruluş hazırlıklarını düzenleyen kanun 1957’de, özel statüsünü ve tüzel kişiliğini belirleyen kuruluş kanunu ise 1959’da yürürlüğe girdi.

Atatürk Üniversitesi, 7 Haziran 1957’de Erzurum’da resmen kuruldu; 1958–1959 öğretim yılında öğrenci almaya başladı.

Bu kurumlar, yükseköğretimi yeni şehirlere taşımanın yanında mühendislik, tarım, sağlık ve temel bilimlerde farklı akademik merkezlerin gelişmesini sağladı.

1960’lar ve 1970’ler: Yeni üniversiteler, genişleyen eğitim coğrafyası

Hacettepe Üniversitesi 1967’de kuruldu. Daha önce gelişmeye başlayan sağlık ve eğitim birimlerinin üniversite çatısı altında birleştirilmesi, kurumsallaşmanın bir başka örneğiydi.

Boğaziçi Üniversitesi 1971’de, Robert Kolej’in yükseköğretim birikimi ve devlete devredilen imkânları üzerinde bir devlet üniversitesi olarak kuruldu.

1970’lerde Diyarbakır, Adana, Sivas, Malatya, Elazığ, Samsun, Konya, Bursa ve Kayseri gibi şehirlerdeki üniversitelerle yükseköğretimin coğrafi kapsamı genişledi. Bugünkü Dicle, Çukurova, Sivas Cumhuriyet, İnönü, Fırat, Ondokuz Mayıs, Selçuk, Bursa Uludağ ve Erciyes üniversitelerinin kurumsallaşması bu dönemin önemli parçaları arasındaydı.

Üniversiteye girişte merkezî sistem

Artan öğrenci talebi, üniversiteye girişin düzenlenmesini de önemli bir mesele hâline getirdi.

1960’larda bazı üniversiteler kendi sınavlarını yaparken bazıları ortak sınav uyguluyordu. Başvuru ve değerlendirme süreçlerinin büyümesi üzerine 19 Kasım 1974’te Üniversitelerarası Öğrenci Seçme ve Yerleştirme Merkezi — ÜSYM kuruldu.

Merkez, 1981’de Öğrenci Seçme ve Yerleştirme Merkezi — ÖSYM adını aldı. 2011’deki yasal düzenlemeyle bugünkü Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi Başkanlığı yapısına dönüştü.

Böylece yükseköğretimin genişlemesine, öğrenci seçme ve yerleştirmede merkezî bir kurumsallaşma eşlik etti.

1981–1982: YÖK ve yeniden yapılanma

2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nun 1981’de yürürlüğe girmesi ve Yükseköğretim Kurulunun kurulması, sistemin yönetiminde köklü bir değişim yarattı.

1982’deki düzenlemelerle akademiler, eğitim kurumları, konservatuvarlar ve meslek yüksekokulları üniversite sistemi içinde yeniden yapılandırıldı. Öğretmen yetiştiren kurumların üniversitelere bağlanması bu dönüşümün önemli boyutlarındandı.

Bu nedenle bazı üniversitelerin 1982’de kurulmuş olması, bünyelerindeki bütün okulların o yıl ortaya çıktığı anlamına gelmez. Daha eski kurumlar yeni üniversite yapıları içinde birleşmiş veya yeniden örgütlenmiştir.

YÖK sistemi, yükseköğretimde planlama ve koordinasyonu merkezîleştirdi. Üniversitelerin yönetimi, özerkliği ve merkezî yapı ile ilişkisi de sonraki dönemlerin temel tartışma başlıkları arasında kaldı.

Açıköğretim ve vakıf üniversiteleri

1980’lerde yükseköğretime erişimin biçimi de çeşitlendi.

Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi, 1982–1983 öğretim yılında İktisat ve İş İdaresi programlarıyla öğretime başladı. Basılı materyaller ve televizyon yayınlarıyla gelişen sistem, sonraki yıllarda dijital araçlarla genişledi. Böylece kampüste sürekli bulunamayan kişiler için farklı bir yükseköğretim yolu oluştu.

Türkiye’nin ilk vakıf üniversitesi Bilkent, 1984’te kuruldu ve 1986’da eğitime başladı. Vakıf üniversitelerinin sonraki yıllarda çoğalmasıyla yükseköğretimin kurumsal yapısı çeşitlendi.

Açıköğretim ile vakıf üniversiteleri farklı gelişmelerdi; ancak ikisi de öğrencilerin karşılaştığı eğitim seçeneklerini genişletti.

1990’lardan 2000’lere: Yaygınlaşma ve yeni görevler

1992’deki kuruluş dalgası, çok sayıda şehirde yeni yükseköğretim kurumlarının oluşmasını sağladı. Bu kurumların önemli bir bölümü, daha önce başka üniversitelere bağlı olarak faaliyet gösteren fakülte ve yüksekokullar üzerine inşa edildi.

2006–2008 dönemindeki yeni kuruluşlarla Türkiye’nin bütün illerinde üniversite bulunması aşamasına ulaşıldı. Sonraki yıllarda mevcut üniversitelerin bazı birimlerinin ayrılmasıyla yeni üniversiteler kurulması ve belirli alanlara odaklanan kurumların çoğalması da devam etti.

Uluslararası uyum ve araştırma politikaları da önem kazandı. Türkiye 2001’de Bologna Süreci’ne katıldı. Aynı yıl kabul edilen 4691 sayılı Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu, üniversiteler, araştırma kurumları ve üretim sektörleri arasındaki iş birliği için yasal bir çerçeve oluşturdu.

Yükseköğretim Kalite Kurulu 2015’te kuruldu; 2017’de idari ve mali bağımsızlık kazandı. Kurumsal değerlendirme ve akreditasyon, yükseköğretimin gelişimini izleyen araçlar arasında daha görünür hâle geldi.

Bugünün tablosu

Resmî belgelerde yaygın olarak kullanılan 208 yükseköğretim kurumu toplamı şu dağılımdan oluşuyor:

YÖKAK’ın Ekim 2026’da paylaştığı açıklamada yükseköğretim sisteminde 6 milyon 200 bini aşkın öğrenci ve yaklaşık 190 bin öğretim elemanı bulunduğu belirtiliyor.