Kendi emeğimizle ortaya çıkardığımız şeyler ne
kadar kıymetli öyle değil mi? Saatlerce uğraştığımız, kimi zaman beceremeyince
tekrar tekrar yaptığımız… Böyle durumlarda ortaya çıkardığımız şeylerle
aramızda bir bağ oluştuğu dahi olabiliyor.
Bahsedeceğim konu İKEA Etkisi (İKEA Effect).
İsmini sizlerin de fark ettiği gibi dünyanın en büyük perakende şirketinden
alıyor. IKEA ürünlerinin özelliği demonte olmaları. Yani İKEA, takılmaya hazır
halde satılan ürünlere sahip. Bu yüzden etkiye ismi verilmiş.
Vikipedi tanımına göre IKEA Etkisi, tüketicilerin yaratımında kısmen katkıları bulunduğu ürünlere orantısız şekilde yüksek değer vermelerini açıklayan bilişsel eğilimdir. Bu bilişsel eğilim Harvard, Yale ve Duke Üniversitesi’nden Mike Norton, Daniel Mochon ve Dan Ariely’in yaptığı araştırmalar sonucunda ortaya atılmıştır.
Görüldüğü ilk örneklerden biri hazır kek
karışımlarıyla ilgili. 1940’lı yıllarda hazır kek karışımları piyasaya
sürüldüğünde beklenmedik şekilde yeterli ilgiliyi görmemiş. İnsanlar hala
keklerini tüm aşamalarıyla kendileri yapmayı tercih ediyorlarmış. Peki sizce
neden pratiği varken uzun yoldan yapmak tercih edilmiş olabilir? Uzun yıllar
firmalar bu durumun sebebini düşünmüşler. Sonunda bir üretici bu konuyla ilgili
bir psikoloğa danışma yoluna gitmiş. Konuyu araştıran psikolog Ernest Dichter
insanların bu karışımı kullanarak yaptıkları keklerde yeteri kadar emek vermediklerini
tespit etmiş. Yani insanlar kendilerinden bir şey katamadıkları için ne kadar
pratik olsa da bu ürünlere ilgi göstermiyorlarmış. Kısacası fazla basitmiş. Bu
tespit üzerine firma karışımdan süt ve yumurtayı çıkarmış. Satışları diğer
firmalara göre büyük oranda artmaya başlamış. Artık tüketiciler daha rahat
sahiplenebilecekleri bu ürünleri tercih etmeye başlamış.
Bu durum yalnızca insanlarda değil hayvanlarda da görülmüş. Yapılan deneylerde
fareler kolayca ulaşabilecekleri yiyeceklerdense zor yoldan ulaşabilecekleri
yiyecekleri almayı tercih etmişler.
Belli ki düşünüldüğü gibi insanlar tamamen
tembel bir yapıya eğilimli değil. İçimizde doğuştan gelen bir yaratıcılık var
ve piyasadaki kimi firmalar bu özelliğimizi kullanmayı iyi biliyor. İnsan
psikolojisini bilmek bundan ötürü çeşitli alanlarda çok işe yarar olabiliyor.
Başta da belirttiğim gibi IKEA demonte ürünler
üreten bir mobilya firması. Aldığınız herhangi bir ürün için ilk olarak talimat
kitapçığına bakmanız ve onu anlamanız gerekecek. Ve belki de devamında
saatlerce emek vermeniz. Emek… İşte bunca emeği verdiğiniz bu eşya artık
sizin için normal bir eşya değil. Artık kullanım amacı dışında sizin için
duygusal bir yönü de var. Sizin yaptığınız bir dolap, kitaplık, sehpa…
İşte bu etki, yapım kısmı dahi size kalmış
olduğu halde, pahalı da olsa İKEA ürünlerini almanızda büyük öneme sahip. Bir
şeyin oluşumunda olacak katkınızın vereceği haz normalde harcamayacağınız
miktarları harcamanızsa sebep olabilir.
Benzer işlerden bir diğeri LEGO markasıdır. İKEA
ürünleri gibi tüketicinin ürünü tamamlaması gerekir, tek farkı eğlence amaçlı
oluşudur. LEGO’nun ürünleri de pahalı olmasına karşın çok rağbet görür.
Tahmin edersiniz ki el yapımı işlere olan ilgimiz de bundan gelir. DIY,
Maker gibi akımlara olan ilgiyi de İKEA etkisiyle açıklayabiliriz.
