Pasifik’te güçlenen El Niño, küresel gıda piyasalarında yeni fiyat baskıları oluşturabilir. Oxford Martin School’dan Prof. Paul Behrens, asıl riskin iklim olayının yüksek enerji ve gübre maliyetleriyle, savaşlarla ve ticaret kesintileriyle aynı döneme denk gelmesi olduğunu belirtiyor. Uyarının merkezinde, yalnızca ürün bulunabilirliği değil, insanların gıdaya hangi bedelle ulaşabileceği yer alıyor.
Dünyanın önemli tarım bölgelerinde yağış düzenini değiştiren El Niño, tarladaki verimden uluslararası ticarete kadar uzanan etkileriyle yeniden gıda güvenliği gündeminde. Ancak fiyatların ne kadar artacağını bugünden kesin biçimde söylemek mümkün değil. Sonuç, hava koşullarının yanı sıra enerji piyasalarına, hükümetlerin ticaret kararlarına ve tedarik zincirlerinin dayanıklılığına bağlı olacak.
Oxford Üniversitesi’nde yayımlanan uzman değerlendirmesinde Prof. Paul Behrens, hazırlığın geciktirilmemesi gerektiğini savunuyor. Değerlendirme Birleşik Krallık’a odaklansa da dayandığı riskler, uluslararası gıda sisteminin birbirine bağlı yapısıyla ilgili.
Pasifik’teki gelişmeler ne gösteriyor?
El Niño, ekvatoral Pasifik’in orta ve doğu kesimlerinde deniz yüzeyi sıcaklıklarının yükselmesiyle ilişkili, okyanus ve atmosferin birlikte rol oynadığı bir iklim olayı. Etkileri, dünyanın farklı bölgelerinde yağış ve sıcaklık düzenlerini değiştirebiliyor.
ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi’nin İklim Tahmin Merkezi, mevcut El Niño’nun güçlenmeye devam ettiğini bildiriyor. Kurumun değerlendirmesinde, Ocak–Mart 2027 dönemine kadar güçlü veya çok güçlü koşulların sürmesi olasılığı yüzde 83’ün üzerinde gösteriliyor.
Aynı değerlendirme, belirli bir okyanus sıcaklığı göstergesine göre olayın 1950’den bu yana görülen El Niño’ları aşabilecek büyüklüğe ulaşması ihtimalinin de yüksek olduğunu belirtiyor. Bununla birlikte kurum, güçlü bir El Niño’nun beklenen bölgesel etkileri daha olası kıldığını, fakat garanti etmediğini vurguluyor.
Bu ayrım gıda fiyatları açısından önemli: Okyanustaki ısınmanın şiddeti, her ülkede aynı ölçüde kuraklık, ürün kaybı veya fiyat artışı yaşanacağı anlamına gelmiyor.
Gıda gelmeye devam ederken fiyatlar yükselebilir
Birleşik Krallık Government Office for Science tarafından yayımlanan uzman toplantısı değerlendirmesi, etkilenen ürünlerin ülkeye ulaşmaya devam etmesini olası görüyor. Buna karşılık küresel verim kayıplarının tüketici fiyatlarını yükseltebileceğini belirtiyor.
Öne çıkan ürünler arasında pirinç, kahve ve kakao bulunuyor. Pirinçte birden fazla önemli üreticinin hava koşullarından etkilenmesi, üretim ve ihracat üzerinde baskı oluşturabilir. Kahve ve kakao gibi üretimi belirli coğrafyalarda yoğunlaşan ürünlerde ise alternatif kaynak bulmak daha zor olabilir.
Ancak bütün ürünlerin aynı yönde etkilenmesi beklenmiyor. Değerlendirme, Güney Amerika’da yetiştirilen soya gibi bazı ürünlerde verimin artabileceğine de işaret ediyor. Bu nedenle genel bir “bütün gıda fiyatları aynı oranda yükselecek” çıkarımı yapılamıyor.
Fiyatlar hasat kaybı gerçekleşmeden de hareketlenebilir
Bilimsel değerlendirmede dikkat çekilen mekanizmalardan biri, hükümetlerin beklenen üretim kayıpları karşısında ihracatı sınırlaması. Böyle kararlar, henüz hasat tamamlanmadan uluslararası piyasalardaki erişimi ve fiyatları etkileyebilir.
Uzmanlar, El Niño’nun fiyatlar üzerindeki etkisini diğer nedenlerden ayırmanın güç olduğunu da belirtiyor. Nitekim önceki El Niño’nun Birleşik Krallık gıda fiyatları üzerinde açıkça ayırt edilebilir bir etkisi görülmediği aktarılıyor. Geçmiş deneyim, mevcut riskin otomatik olarak aynı sonuçları vereceğini göstermiyor.
Asıl tehlike, şokların üst üste binmesi
Oxford öncülüğündeki ayrı bir modelleme çalışması, gıda güvenliğini yalnızca ülke içindeki üretim miktarıyla değerlendirmenin yetersiz kalabileceğini ortaya koyuyor.
Araştırmaya göre enerji ve gübre fiyatlarındaki sıçramalar, üreticileri birçok ülkede aynı anda etkileyebiliyor. Yakıt, tarımsal girdiler ve taşımacılığa bağımlılık, başlangıçta belirli bir bölgede ortaya çıkan sorunun ticaret ağları üzerinden yayılmasına yol açıyor.
Modelin en ağır birleşik şok senaryolarında, kötü hasatların savaş, ticaret kesintileri ve enerji sorunlarıyla çakışması, neredeyse bütün ülkelerde aynı anda gıda güvenliği kayıpları oluşturuyor. Bu, gerçekleşeceği kesin bir tahmin değil; sistemin hangi koşullarda zorlanabileceğini inceleyen bir stres testi.
Araştırmada, tedarikçileri çeşitlenmiş, ticaret bağlantıları esnek ve rezervleri daha güçlü ülkeler bazı şokları daha iyi karşılayabiliyor. Dar bir tedarikçi grubuna bağımlılık ise kırılganlığı artırıyor.
Birleşik Krallık için fiyat tahmini ne söylüyor?
Birleşik Krallık Gıda ve İçecek Federasyonu’nun tahmini, 2027’de gıda ve alkolsüz içecek enflasyonunu yüzde 5,5, yıl içindeki zirveyi ise temmuzda yüzde 6,4 olarak öngörüyor.
Bu rakamlar yalnızca El Niño’nun etkisini ölçmüyor. Enerji, ham madde, iş gücü, ambalaj, taşımacılık ve diğer maliyet unsurlarını birlikte kapsayan sektör tahminleri.
Federasyon ayrıca maliyet artışlarının market fiyatlarına gecikmeli yansıyabileceğini belirtiyor. İşletmelerin önceden yaptığı sabit fiyatlı enerji ve ham madde sözleşmeleri, ilk aşamada koruma sağlıyor. Sözleşmeler yenilendikçe yüksek maliyetler devreye girebiliyor.
Bu nedenle bazı maliyet baskıları, kısa süreli sert bir sıçrama yerine daha uzun bir döneme yayılan fiyat artışları şeklinde görülebilir. Rekabet ve hanehalkı bütçelerindeki sıkışıklık da şirketlerin maliyetleri tüketiciye ne ölçüde aktarabileceğini etkiliyor.
Acil durum planlarında hangi eksikler var?
Birleşik Krallık Ulusal Denetim Ofisi’nin incelemesi, gıda tedarik sisteminin ağır kesintilere hazırlığı konusunda eksikler belirliyor. Raporda, hükümetin genel müdahale planlarının operasyonel ayrıntılarının ve sektör katılımının yetersiz olduğu ifade ediliyor.
Denetim, büyük çaplı elektrik kesintisi gibi olayların gıda dağıtımını hızla etkileyebileceğine dikkat çekiyor. Ayrıca 2023’teki ulusal tatbikatta görülen eksiklikleri gidermek için yapılan değişikliklerin yeterince sınanmadığını belirtiyor.
Öneriler arasında işletmelerin plan ve tatbikatlara daha fazla katılması, kritik altyapının belirlenmesi, hukuki yetkilerin gözden geçirilmesi ve stoklama dâhil farklı dayanıklılık seçeneklerinin maliyetleriyle birlikte değerlendirilmesi bulunuyor.
Behrens’in çağrısı: Krizi beklemeden hazırlanın
Behrens, kuraklığa dayanıklı tohum, su ve nakit desteği gibi erken müdahalelerin zamanında finanse edilmesini; uluslararası ticarette piyasaların açık tutulmasını ve ihracat kısıtlamalarından kaçınılmasını öneriyor.
Ülke içinde ise daha ağır tedarik kesintileri için uygulanabilir planlar hazırlanmasını savunuyor. Uzun vadede daha bitki ağırlıklı beslenmenin, hayvan yemi üretimine ayrılan arazi üzerindeki baskıyı azaltarak gıda sistemine esneklik kazandırabileceğini belirtiyor.
Behrens ve çalışma arkadaşlarının Nature Climate Change’deki ayrı değerlendirmesi de hazırlık yaklaşımına odaklanıyor: Ağır ve geri döndürülemez sonuçlar söz konusu olduğunda, yetersiz hazırlanmanın maliyeti fazla hazırlanmaktan daha yüksek olabilir. Yazarlar, güvenlik analizleriyle ekonomik modellerin aynı iklim riskini farklı biçimlerde sunabildiğini ve karar vericilerin bu değerlendirmeleri ortak bir çerçevede tartması gerektiğini savunuyor.
Oxford’un uyarısı, kesin bir küresel zam oranı açıklamıyor. Gıda sisteminin, iklim kaynaklı üretim sorunlarını diğer ekonomik ve siyasi baskılarla birlikte karşılamaya ne kadar hazır olduğunu sorguluyor.
Kaynaklar
- Oxford Üniversitesi
- NOAA İklim Tahmin Merkezi — ENSO değerlendirmesi. cpc.ncep.noaa.gov
- Government Office for Science — El Niño’nun Birleşik Krallık üzerindeki etkileri.
- Gıda ve İçecek Federasyonu — Birleşik Krallık gıda enflasyonu tahmini. fdf.org.uk
- Ulusal Denetim Ofisi — Gıda tedarik zincirinin kesintilere dayanıklılığı. nao.org.uk
- Nature Climate Change — İklim risklerinin değerlendirilmesine ilişkin yorum.
