İstanbul Teknik Üniversitesi öncülüğündeki uluslararası araştırma ekibi, İran’ın kuzeybatısında daha önce tanımlanmamış eski bir kıtasal magmatik yaya ilişkin kanıtlar buldu. “Azerbaycan Kıtasal Magmatik Yayı” olarak adlandırılan sistem, Arabistan–Avrasya çarpışma bölgesinin jeolojik geçmişinin anlaşılmasına yeni veriler sağlıyor.
İTÜ Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsünden Dr. Öğr. Üyesi Ali Mohammadi öncülüğünde yürütülen araştırma, yaklaşık 100 milyon yıl önceki magmatik faaliyetlerin kalıntılarını belirledi. Bulgular, Geoscience Frontiers dergisinde yayımlandı.
Çalışmaya İTÜ’nün yanı sıra Karadeniz Teknik Üniversitesi, Çin Bilimler Akademisine bağlı Tibet Platosu Araştırma Enstitüsü ve Sincan Ekoloji ve Coğrafya Enstitüsü, İsviçre’den ETH Zürih ve İran’dan Damgan Üniversitesi araştırmacıları katıldı.
Kayaların yaşı ve kimyasal özellikleri birlikte incelendi
Araştırma kapsamında Mişov, Sufian, Moro, Amand, Vanyar ve İskender bölgelerindeki volkanik ve derinlik kayaçları incelendi. Ekip; zirkon uranyum-kurşun yaş tayini, lutesyum-hafniyum izotop analizleri ve tüm kayaç jeokimyası yöntemlerini birlikte kullandı.
Gabro ve granodiyorit örneklerinden elde edilen yaklaşık 101–97 milyon yıllık yaşlar, magmatik faaliyetin zamanını belirlemeye yardımcı oldu. İzotop verileri ise magmaların oluşumunda hem manto hem de kıtasal kabuk kaynaklarının katkısı bulunduğunu gösterdi.
Kayaçlardaki iz element dağılımları ve Siyahçeşme–Hoy–Mişov–Tebriz Fayı boyunca gözlenen yapısal ilişkiler, sistemin yitimle bağlantılı bir kıtasal magmatik yay olarak yorumlanmasını destekledi.
Eski okyanusun kapanma sürecinden kalan izler
Yitim, iki tektonik levhanın yakınlaştığı bölgelerde levhalardan birinin diğerinin altına doğru ilerlemesiyle gerçekleşiyor. Derine taşınan levhadan açığa çıkan su gibi bileşenler, üstteki mantoda erimeyi kolaylaştırabiliyor. Oluşan magmanın yükselmesiyle yüzeyde volkan dizileri gelişebiliyor.
Bu süreçlerin oluşturduğu kayaçlar, milyonlarca yıl sonra eski levha sınırlarının ve okyanusların geçmişini araştırmak için kullanılabiliyor.
İran’daki çalışma da Neo-Tetis Okyanusu’nun yitim sürecindeki bir magmatik evreyi ortaya koyuyor. Araştırmacılar, belirlenen sistemin Senendec–Sircan ve Urmiye–Dohter magmatik kuşaklarından ayrı özellikler taşıdığını bildiriyor.
Genç jeolojik oluşumlar eski kuşağın izlerini örttü
Araştırmaya göre kuşağın tanınmasını güçleştiren etkenler arasında sonraki tektonik hareketler, aşınma ve havzalarda biriken örtü katmanları bulunuyor. Daha genç, Eosen dönemine ait Urmiye–Dohter magmatik faaliyetleri de eski sistemin üzerine eklenerek jeolojik kaydı karmaşıklaştırdı.
Mohammadi, İTÜ’nün açıklamasında, bulguların kuzeybatı İran’daki magmatik gelişimin önceki değerlendirmelerden daha karmaşık olduğunu gösterdiğini belirtiyor. Ekip, farklı analizlerden elde edilen kanıtları birleştirerek sonraki tektonik süreçlerin büyük ölçüde gizlediği eski yayı tanımladı.
Fay hattının geçmişine ilişkin yeni değerlendirme
Çalışmada, Siyahçeşme–Hoy–Mişov–Tebriz Fayı’nın, Geç Kretase’de magmatik yayın yer değiştirmesi ve yay gerisi havza gelişimiyle ilişkili örtülü bir kenet kuşağını işaretleyebileceği öneriliyor.
Bu yorum, İran’ın kuzeybatısındaki kayaç topluluklarının bölgenin eski tektonik düzeni içindeki konumunu yeniden değerlendirmeye açıyor.
İTÜ’ye göre keşif, Neo-Tetis’in kapanması ve kıtaların yakınlaşmasıyla şekillenen Doğu Akdeniz, Orta Doğu ve Batı Asya’nın jeolojik gelişiminin anlaşılmasına da katkı sağlıyor.26
