ETH Zürih araştırmacılarının geliştirdiği yeni bilgisayar modeli, Venüs’teki dev yarık vadilerinin yalnızca uzak geçmişten kalan jeolojik izler olmayabileceğini gösterdi. Bulgular, Dünya’nın komşu gezegeninin iç yapısının sanılandan daha hareketli olduğuna ve bazı bölgelerde tektonik süreçlerin hâlen devam edebileceğine işaret ediyor.
Yüzey sıcaklığının yüzlerce dereceye ulaştığı, yoğun atmosferi ve zorlu koşullarıyla bilinen Venüs, uzun yıllar boyunca jeolojik açıdan büyük ölçüde hareketsiz bir gezegen olarak kabul edildi. Ancak son dönemde elde edilen volkanik hareketlilik bulgularına şimdi tektonik faaliyetlere ilişkin yeni kanıtlar da eklendi.
İsviçre Federal Teknoloji Enstitüsü ETH Zürih’ten araştırmacılar, Venüs yüzeyindeki dev yarık vadilerini incelemek için yüksek çözünürlüklü ve üç boyutlu yeni bir bilgisayar modeli geliştirdi. Simülasyonlar, gezegendeki bazı yarık sistemlerinin düşünüldüğünden çok daha yakın bir dönemde oluşmuş olabileceğini ortaya koydu.
Araştırmanın sonuçları, Nature Geoscience dergisinde yayımlandı. Çalışmaya ETH Zürih Yer ve Gezegen Bilimleri Bölümünden Jeodinamik Profesörü Taras Gerya liderlik ederken, araştırmanın başyazarı Xi Yang çalışmayı yüksek lisans eğitimi sırasında gerçekleştirdi.
Venüs’te 10 bin kilometrelik yarık vadileri
Yarık vadileri, bir gezegenin kabuğunun gerilerek birbirinden uzaklaşması sonucunda meydana geliyor ve tektonik hareketliliğin önemli göstergelerinden biri olarak kabul ediliyor. Dünya’daki Doğu Afrika Rift Sistemi, bu tür oluşumların en bilinen örnekleri arasında bulunuyor.
Venüs’teki benzer yarık sistemlerinin uzunluğu ise 10 bin kilometreye kadar ulaşabiliyor. Bilim insanları bugüne kadar bu yapıların 100 milyon yıldan daha eski olduğunu ve artık sona ermiş süreçlerden geriye kaldığını düşünüyordu.
ETH Zürih ekibinin geliştirdiği model ise bu görüşün yeniden değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor. Araştırmacılara göre bazı yarık vadileri görece yakın bir jeolojik dönemde oluşmuş olabilir ve bir bölümünde hareketlilik hâlen devam ediyor olabilir.
Genç yarıkların kenarları daha yüksek
Araştırmada ilk kez Venüs’teki yarık sistemleri yüksek çözünürlüklü üç boyutlu simülasyonlarla incelendi. Önceki modeller çoğunlukla iki boyutlu hazırlanıyor ve gezegen kabuğunu oluşturan malzemeler daha basitleştirilmiş biçimde ele alınıyordu.
Yeni model, yarık vadilerinin kenarlarında oluşan ve “yarık kanatları” olarak adlandırılan geniş yükseltilere odaklandı. Simülasyonlara göre jeolojik açıdan genç ve aktif yarıkların kenarlarında yüksek ve geniş yükseltiler meydana geliyor.
Tektonik hareket durduktan sonra ise bu yükseltiler hızla alçalmaya ve düzleşmeye başlıyor. Dolayısıyla yarıkların kenarlarındaki yapıların yüksekliği ve biçimi, oluşumların yaşının ve aktif olup olmadıklarının belirlenmesinde kullanılabilecek önemli bir gösterge sunuyor.
Dünya’da dağlar ve yükseltiler çoğunlukla rüzgâr, su ve buzulların neden olduğu erozyonla aşınırken, Venüs’te bu süreç farklı ilerliyor. Gezegen yüzeyinde Dünya’dakine benzer yağış ve okyanuslar bulunmadığı için yarık kenarlarının, kabuğun zamanla gevşemesi ve aşağı doğru çökmesi sonucunda alçaldığı düşünülüyor.
Yarıklar yılda 10 santimetre genişleyebilir
Araştırmacıların modellerine göre Venüs’teki yarık vadileri daha önce tahmin edilenden hızlı biçimde genişliyor olabilir. Simülasyonlar, bazı yarık sistemlerinin yılda yaklaşık 3 ila 10 santimetre arasında büyüyebileceğini gösterdi.
Araştırma ekibi, bilgisayar modellerinde oluşan yüksek ve geniş yarık kenarlarının, NASA’nın Magellan uzay aracının 1990’lı yıllarda çektiği Venüs yüzeyi görüntülerinde de gözlemlendiğini belirtti.
Model sonuçlarıyla gerçek yüzey görüntüleri arasındaki benzerlik, bazı yarık sistemlerinin jeolojik açıdan genç ve muhtemelen aktif olabileceği görüşünü güçlendiriyor.
“Venüs’ün iç yapısı sanılandan daha dinamik”
Araştırmacılar, elde edilen bulguların Venüs’ün tamamen hareketsiz bir gezegen olmadığını gösterdiğini belirtiyor. Gezegenin iç yapısının daha önce düşünülenden daha dinamik olabileceği ve yüzeydeki bazı tektonik süreçleri beslemeye devam edebileceği değerlendiriliyor.
Taras Gerya, araştırma sonuçlarının Venüs’teki tektonik hareketliliğin daha doğru değerlendirilmesine yardımcı olduğunu ifade etti.
Yeni model sayesinde, yüzey şekillerine bakılarak hangi yarık sistemlerinin daha genç olduğu ve hangi bölgelerin hâlen aktif olabileceği belirlenebilecek. Böylece gelecekte Venüs’e gönderilecek uzay araçlarının incelemesi gereken bölgeler daha isabetli biçimde seçilebilecek.
Yeni Venüs görevlerine yol gösterecek
Venüs’e yönelik bilimsel ilgi son yıllarda yeniden artmış durumda. NASA ve Avrupa Uzay Ajansı ESA, gezegenin yüzeyini, atmosferini ve iç yapısını incelemek üzere yeni görevler hazırlıyor.
ETH Zürih’ten Taras Gerya ve Paul Tackley’nin de katkı sunduğu ESA’nın EnVision görevinin 2030’lu yılların başında fırlatılması planlanıyor. Venüs’ün yörüngesine yerleştirilecek uzay aracı, gezegenin çekirdeğinden üst atmosferine kadar uzanan kapsamlı ölçümler gerçekleştirecek.
Araştırmacılar, yeni modelin özellikle aktif olduğu düşünülen yarık vadilerinin belirlenmesinde ve bu bölgelerin ayrıntılı biçimde incelenmesinde önemli rol oynayabileceğini ifade ediyor.
Kayalık gezegenlerin geçmişine de ışık tutabilir
Çalışmanın önemi yalnızca Venüs’le sınırlı değil. Bilim insanlarına göre gezegenin tektonik gelişiminin anlaşılması, Dünya ve diğer kayalık gezegenlerin nasıl oluştuğu ve zaman içinde nasıl değiştiği konusunda da yeni bilgiler sağlayabilir.
Venüs, büyüklüğü ve yapısı bakımından Dünya’ya benzemesine rağmen son derece farklı bir iklime ve yüzey koşullarına sahip. İki gezegen arasındaki bu büyük farklılığın nasıl ortaya çıktığının anlaşılması, Güneş Sistemi dışındaki kayalık gezegenlerin incelenmesine de katkıda bulunabilir.
Araştırmacılar, Venüs’ün jeolojik yapısından elde edilen ipuçlarının, uzak yıldızların çevresindeki kayalık ötegezegenlerin tespit edilmesi ve özelliklerinin anlaşılması için kullanılabileceğini düşünüyor.
Kaynak: ETH Zürih, “Venus: Dead? Far from it”, Araştırma: Xi Yang, Taras Gerya ve Anna Gülcher, Recent active rifting on Venus revealed by wide rift flank uplifts, Nature Geoscience.
