Türkiye’nin Evet Hayırları

Latince referre (ger getirmek) kökünden türeyen referandum plebisit ile birlikte anılır. Kısaca yapılacak bir değişiklik için halkın tamamının sandık başına gitmesi olarak tanımlayabiliriz. Eski Yunan toplumunda halk gerektiği anda olası bir değişikliği oylardı. Bugün bazı İsviçre kantonlarında hala yılda bir kez halkın toplandığı ve yöneticileri denetlediği örneklerin olduğu bilinmektedir.

Kuşkusuz topluluklardan topluma geçişle birlikte bu şekilde halkın toplanması mümkün değil. Artık temsili demokrasi var. Yani halk temsilcilerini seçer, onlar da yasama faaliyetinde bulunur. Peki her türlü değişikliği yapabilirler mi?

Artık ülkemizden ilerleyelim ve sorunun cevabını verelim: Evet yapabilirler, iki şartla: 367’yi bulurlarsa. Yani meclisteki milletvekili sayısının 2/3’ünden bir fazlayı… Bu yeter mi? Yetmez Cumhurbaşkanının onaylaması gerekir. Cumhurbaşkanı bu karara rağmen gerekirse referanduma götürebilir ülkeyi.

Peki 367’nin altında kalırsa… Eğer en az 330 milletvekilinin kabul ettiği bir değişiklik varsa işte o zaman referanduma gidilir.

İlk Referandum: 9 Temmuz 1961

Ülkemizde ilk referandum 9 Temmuz 1961 tarihinde yapıldı. 27 Mayıs 1960 askeri darbesinden sonra oluşturulan anayasa halkın onayına sunuldu. Mesela Milli Güvenlik Kurulu, 1961 anayasasıyla ortaya çıkan bir kurumdur. Darbeden sonra oluşan şartlarda aslında pek de demokratik diyemeyeceğimiz koşullarda bir referandum yapılmış. O yıllarda ülkemizde mevcut olan tüm partiler (başta CHP ve Adalet Partisi-AP) referandumda evet lehinde propaganda yapmış. Sadece onlar mı? Hayır! Tüm devlet görevlileri de aynı şekilde kampanya yürütmüşler… Peki sonuç ne olmuş? Referanduma katılım oranı %81 olmuş. Evet oyu ise tahminlerin ve beklentinin altında %61 olarak çıkmış. Darbe koşullarına rağmen halkın üçte birinden fazlası hayır demiş.

İkinci Referandum: 7 Kasım 1982    

Aradan geçen 21 sene boyunca hiç referandum görmemişiz. Ülkemizde yine bir askeri darbe 1980 yılında yapılmış ve darbe sonrasında ihtiyaç üzerine yeni bir anayasa yapılmış ve halka oylar mısın denilmiş. Bu referandumun ilginç bir özelliği daha var: Cumhurbaşkanlığı seçimi yerine de geçmiş bu referandum. Kabul edilen anayasa ile birlikte geçici 1. Madde gereği devlet başkanı konumunda olan darbeci Kenan Evren Cumhurbaşkanı olmuş. Bu referandumun bir başka eşsiz özelliği ise rakamsal sonuçları. %91,3’lük bir katılımla gerçekleşmiş ve halkın %91,4’ü evet demiş.

Üçüncü Referandum: 6 Eylül 1987

Belki de gerçek anlamda ilk referandumumuz diyebiliriz. İlk kez darbe güdümünde yapılmamış bir referandum ve üstelik %91,4’lük bir rekorla kabul edilen 82 anayasasının geçici 4. Maddesiyle getirilen siyasi yasakları kaldırmak için yapılmış sivil bir referandum. %95,3’lük rekor bir katılımla gerçekleşen referandumdan kıl payı bir oranla (%50,16) evet oyu çıkmış. Eski liderlerin siyasi yasakları kaldırılmış. O zaman iktidarda bulunan ve “hayır” için kampanya yapan Turgut Özal referandum sonucunda ülkeyi seçime götürmüştür. Bu referandumda evetle hayır arasındaki fark sadece 75 bin oy olmuştur.

Dördüncü Referandum: 25 Eylül 1988

Baştan söyleyelim ülkemizde ilk ve tek hayır çıkan referandumdur. 82 anayasasının 127. maddesi için yapıldı oylama. Halka sorulan yerel seçimlerin 1 yıl erkene alınmasıydı. Dönemin Başbakanı Turgut Özal evet taraftarıydı. Halkın %90’I referanduma katıldı. %65 hayır dedi. Ülkenin tüm şehirlerinden hayır oyu çıkarken sadece Turgut Özal’ın memleketi Malatya’dan evet çıkmıştı.

Beşinci Referandum: 21 Ekim 2007

Ülkemizin beşinci referandumu Cumhurbaşkanımızı halkın seçip seçmemesi oylamaya sunulmuş ve halkın % 68’inin katılımıyla gerçekleşen referandumda %69 evet kararı çıkmıştır. Siyasi tarihimizde 367 krizi olarak anılan ve meclisin Cumhurbaşkanını seçemez hale getirildiği sürecin sonucunda bu referandum yapılmış ve evet kararı çıkmıştır. Bu referandumun en önemli özelliği tarihimizdeki en düşük katılımlı referandum olmasıdır.

Altıncı Referandum: 12 Eylül 2010

Ülkemizde gerçekleştirilen son askeri darbenin 30. yılında yapılan referandumda 26 maddelik bir paket halkın oylamasına sunulmuştur. 80 darbesinin 30. Yılında yapılan bu referandumda 82 anayasasında çok önemli değişiklikler yapılmıştır. %73’lük bir seçmen katılımı ile gerçekleştirilen referandumda %58 evet oyu çıkmıştır.