Columbia Magazine’de Len Small’un sorularını yanıtlayan edebiyat profesörü Eleanor Johnson, korku sinemasını kadınların bedenleri, yaşamları ve özgürlükleri üzerinde kurulan denetim üzerinden değerlendiriyor. Johnson’ın çalışmaları, aile içi şiddetten üreme haklarına, cadılardan kadın vampirlere uzanan geniş bir alanda, korku anlatılarıyla kadınların toplumsal deneyimleri arasındaki bağları inceliyor.
Columbia Üniversitesi İngilizce ve Karşılaştırmalı Edebiyat Bölümü öğretim üyesi Eleanor Johnson, kadınların korku anlatılarındaki yerini iki kitabında ele alıyor: Scream with Me: Horror Films and the Rise of American Feminism (1968–1980) ve Monstrous Bitch: A History of Terrifying Women.
İlk kitap, Amerikan korku sinemasını feminizmin yükselişiyle birlikte inceliyor. İkincisi ise kadınların korkutucu ve tehlikeli varlıklar olarak tasvir edilmesinin dört bin yıllık kültürel geçmişine odaklanıyor.
Columbia Magazine’deki röportaj temel alınarak hazırlanan bu haber, Johnson’ın Columbia News’e verdiği önceki röportaj ve kitaplarına ilişkin resmî açıklamalarla genişletilmiştir.
Korkunun merkezinde ev ve aile var
Johnson’ın Scream with Me kitabındaki temel yaklaşımı, klasik korku filmlerini kadın hakları ve iktidar ilişkileri üzerinden okumak.
Rosemary’s Baby, The Exorcist ve The Shining gibi filmlerde ev, kadınlar için tehditlerin yoğunlaştığı bir mekâna dönüşüyor. Eşler, aile ilişkileri, gebelik ve çocukların güvenliği, doğaüstü olaylarla iç içe geçiyor.
Kitapta bu yapımlar; üreme üzerinde denetim, aile içi şiddet ve ataerkil baskı gibi konularla birlikte değerlendiriliyor. Johnson’ın incelemesinde, filmlerdeki korkuyu besleyen unsurların gündelik yaşamda karşılıkları bulunuyor. Kadının kararlarının yok sayılması, bedeninin başkalarının iradesine bırakılması veya evin içindeki şiddetten kaçamaması, anlatının merkezine yerleşiyor.
Johnson, korku sinemasının bu deneyimleri görünür kılarak toplumsal cinsiyet ve güç ilişkileri hakkındaki tartışmalara katıldığını savunuyor.
Rosemary’s Baby: Kadının kendi bedeni üzerindeki söz hakkı
Johnson’ın bu alandaki araştırmasını derinleştiren gelişme, Columbia’da verdiği korku tarihi dersinde yaşandı.
Columbia News’e anlattığına göre Rosemary’s Baby üzerine verdiği derste filmi, kadının üreme konusunda kendi kararlarını vermesinin engellenmesini anlatan bir korku öyküsü olarak ele aldı. Ardından ABD’de kürtaj hakkına ilişkin anayasal korumayı kaldıracak karar taslağının basına sızması, çalışmasının yönünü belirginleştirdi.
Başlangıçta üreme haklarına odaklanan kitap düşüncesi, araştırma ilerledikçe kadın haklarının daha geniş bir alanını kapsadı.
Johnson’ın yorumunda Rosemary’nin yaşadığı dehşetin merkezinde, kendi gebeliği hakkındaki gerçeklerden uzak tutulması ve başkaları tarafından yönlendirilmesi bulunuyor. Eşiyle komşularının bildiği şeyleri kendisinin bilmemesi, bedeni hakkında karar verme imkânını ortadan kaldırıyor.
The Exorcist’te aile içi şiddetin izleri
Johnson, The Exorcist filmine ilişkin değerlendirmesinde de evin içindeki tahakküme dikkat çekiyor.
Columbia News röportajında, kadınla çocuğunu korkutan ve kontrol eden erkek şeytan figürünü aile içi şiddetle ilişkilendiriyor. Ellen Burstyn’in canlandırdığı Chris’in yüzündeki yaraları saklayan kıyafetleri, bu okumanın belirgin örneklerinden biri.
Johnson’a göre pardösü, başörtüsü ve koyu gözlüklerle yüzündeki morlukları örten karakter, aile içi şiddet mağdurunun görsel özelliklerini taşıyor. Böylece doğaüstü saldırı, kadının evde maruz kaldığı şiddetin sinemasal anlatımına dönüşüyor.
Bu değerlendirme, filmdeki korkuyu yalnızca çocuğun ele geçirilmesine indirgemiyor; annenin güvenliğinin ve bağımsızlığının nasıl aşındığını da incelemeye katıyor.
Erkek yönetmenlerin filmleri feminist biçimde okunabilir mi?
Columbia Magazine röportajında Johnson’ın üzerinde durduğu sorulardan biri, kadınlara ilişkin güçlü eleştiriler taşıyan filmlerle onları üreten yönetmenler arasındaki ilişki.
Johnson, yönetmenlerin kadın düşmanlığı veya istismar davranışlarının göz ardı edilmemesi gerektiğini belirtiyor. Bununla birlikte bir sanat eserinin anlamının, yaratıcısının niyetini ve siyasal görüşlerini aşabileceğini savunuyor. Sinemanın çok sayıda kişinin katkısıyla oluşması ve bazı filmlerin roman uyarlaması olması da bu değerlendirmesinde yer tutuyor.
Kadın yönetmenlerle yeniden ele alınan hikâyeler
Johnson, kadın yönetmenlerin korku sinemasında üreme konusunda baskı ve kadınlara yönelik şiddet gibi konuları daha belirgin biçimde işlediğini düşünüyor.
Natalie Erika James’in yönettiği Apartment 7A ve Arkasha Stevenson’ın yönettiği The First Omen, röportajda bu çerçevede ele aldığı örnekler arasında. Johnson, kadın sinemacıların türün anlatım olanaklarını sahiplenmesini olumlu değerlendiriyor.
Kadın canavarların dört bin yıllık geçmişi
Monstrous Bitch kitabında Johnson’ın araştırması, modern sinemadan antik anlatılara uzanıyor.
Columbia’nın kitap tanıtımında aktarıldığı üzere Johnson, kadınların “canavarlaştırılmasını” Mezopotamya’daki Lamashtu figüründen başlayarak inceliyor. Çalışmanın merkezinde, ataerkil düzenin tehdit olarak gördüğü kadın özelliklerinin nasıl korkutucu karakterlere dönüştürüldüğü bulunuyor.
Bu anlatılarda tekrar eden unsurlar; kadınların seslerini yükseltmesi, cinsellikleri ve üreme üzerinde söz sahibi olmaları. Johnson, farklı dönemlerde değişen karakterlerin bu ortak korkular etrafında biçimlendiğini ileri sürüyor.
Kitap, Yunan kültüründeki Medea, Lamia ve intikamcı Erinyelerden Orta Çağ ve erken modern dönemin cadılarına; romantik ve Viktorya dönemlerinin kadın vampirlerinden modern dönemin temsillerine uzanıyor.
Johnson, bu figürleri değişmez birer kötülük simgesi olarak ele almıyor. Ginger Snaps, Jennifer’s Body ve The Witch gibi filmlerde kadın canavarlığının kahramanlık ve direnişin ifadesi olarak yeniden yorumlanmasını da inceliyor.
Kadınların sesi, cinselliği ve üreme gücü
Johnson, Princeton University Press’in yayımladığı yazısında Lamashtu çevresindeki anlatıları ayrıntılandırıyor.
Bu yorumda Lamashtu, tanrıları rahatsız eden sözleri nedeniyle onların dünyasından uzaklaştırılan, ardından gebeliklere, doğumlara ve çocuklara zarar veren bir varlık olarak tasvir ediliyor. Johnson, kadın sesinin cezalandırılmasıyla üreme üzerindeki korkuların aynı figürde birleşmesine dikkat çekiyor.
Yazıda Lilith, Lamia ve Roma edebiyatındaki cadı temsilleri de benzer özellikler üzerinden değerlendiriliyor. Kan içme, erkekleri baştan çıkarma, çocuklara zarar verme ve sözleriyle kötülük yaratma gibi niteliklerin farklı anlatılarda tekrarlandığı belirtiliyor.
Johnson’ın yaklaşımında bunlar, toplumların kadınlara ilişkin endişelerini nasıl hikâyeleştirdiğini araştırmak için kullanılan kültürel örnekler.
Öğrenciler korku filmlerinde ne buluyor?
Johnson, Columbia Magazine’e göre öğrencilerin korku türüne ilgisini hem sinemanın gelişimiyle hem de yaşadıkları dünyayla ilişkilendiriyor.
İklim değişikliği, ev içindeki güvensizlik, üremeyle ilgili güçlükler ve kimliğe dayalı sorunlar, öğrencilerin bu anlatılarla bağ kurmasını sağlayabiliyor. Johnson ayrıca Jordan Peele’in Get Out filmini, Amerikan ırkçılığını ele alan önemli korku eserlerinden biri olarak değerlendiriyor.
Orta Çağ edebiyatı uzmanı olan akademisyen, korkunun tarihini de modern sinemayla sınırlamıyor. Dante’den Jordan Peele’e uzanan dersleri, türün farklı dönemlerde toplumsal kaygıları nasıl dile getirdiğini inceliyor.
