Birleşik Krallık Tıbbi Araştırma Konseyi, ilaç adaylarının insanlarda denenmeden önce daha doğru değerlendirilmesini hedefleyen yeni bir Pre-clinical Translational Models Hub için 20 milyon sterlin yatırım yapacağını açıkladı. Kasım 2026’da faaliyete geçmesi planlanan merkez, Cambridge Kök Hücre Enstitüsü tarafından yönetilecek; organoidler, başka insan hücresi modelleri ve yapay zekâ aynı araştırma altyapısında buluşturulacak.
Hayvan deneylerinde başarılı olan ilaçlar insanlarda neden başarısız oluyor?
Yeni bir ilacın hastalara ulaşmadan önce güvenlik ve etkinlik açısından kapsamlı biçimde test edilmesi gerekiyor. Ancak süreç büyük ölçüde hayvan modellerine dayanıyor ve hayvanlarda umut veren birçok aday insan deneylerinde beklenen etkiyi göstermiyor. Bu durum yıllarca süren araştırmanın, yüksek yatırımın ve potansiyel tedavi seçeneklerinin kaybedilmesine neden olabiliyor.
Gelişmiş insan in vitro modelleri, insan hücreleri ve dokularından yararlanarak hastalığın belirli yönlerini laboratuvarda yeniden oluşturuyor. Organoidler, organların tüm karmaşıklığını taşımayan ancak bazı temel hücresel özelliklerini ve işlevlerini taklit eden üç boyutlu yapılardan oluşuyor. Hasta kaynaklı organoidler, bireysel biyolojik farklılıkların tedavi yanıtını nasıl etkileyebileceğini incelemek için de kullanılabiliyor.
Merkezin liderliğini iki Cambridge profesörü üstlenecek
Merkezin eş liderleri, Cambridge Kök Hücre Enstitüsü grup lideri ve Cambridge Üniversitesi Hastanelerinde çocuk gastroenteroloğu olan Prof. Matthias Zilbauer ile enstitü direktörü Prof. Bertie Göttgens olacak. Cambridge’deki ve Birleşik Krallık genelindeki hastaneler, araştırma enstitüleri ve sektör ortaklarıyla ulusal bir ağ kurulması planlanıyor.
Ortaklar arasında Wellcome Sanger Enstitüsünden Dr. Mathew Garnett ve Dr. Mo Lotfollahi, MRC Moleküler Biyoloji Laboratuvarından Prof. Madeline Lancaster, Cambridge University Hospitals NHS Foundation Trust, Milner Therapeutics Institute ve Royal Papworth Hospital yer alıyor. Amaç yalnızca yeni modeller geliştirmek değil; araştırmacıların, klinisyenlerin ve şirketlerin bu platformlara erişmesini sağlamak.
Bin hasta kaynaklı organoid hattı
Cambridge Kök Hücre Enstitüsü, organoid araştırmalarının 2009’dan itibaren hız kazanmasında rol oynayan merkezlerden biri. Zilbauer’in ekibi son on yılda binden fazla hastadan türetilmiş organoid hattını içeren bir biyobanka oluşturdu. Çocukluk çağı iltihaplı bağırsak hastalıkları üzerine yürütülen klinik çalışmalarda hasta örneklerinden organoidler üretiliyor; hastalık mekanizmaları ve olası tedaviler bu sistemlerde inceleniyor.
Zilbauer’e göre hasta kaynaklı modeller, kişinin önemli biyolojik özelliklerini yakalayabildiği ölçüde daha hedefli tedavilerin önünü açabilir. Potansiyel ilaçların kliniğe ulaşmadan önce elenmesi veya doğru hasta gruplarıyla eşleştirilmesi, geliştirme süresini ve maliyetini azaltabilir. Ancak bu beklentinin gerçekleşmesi, modellerin laboratuvarlar arasında aynı sonucu verebildiğinin gösterilmesine bağlı.
Doğrulama ve standardizasyon merkezde olacak
Organoidler ve hesaplamalı modeller araştırmada hızla yaygınlaşsa da ilaç geliştirmede güvenilir karar aracı hâline gelmeleri için sağlam doğrulama, standardizasyon ve karşılaştırmalı performans ölçümleri gerekiyor. Düzenleyici kurumların ve sektörün, bir modelin tekrarlanabilir olduğuna ve insan yanıtını gerçekten daha iyi tahmin ettiğine güvenmesi şart.
Merkez, umut veren insan tabanlı modelleri ölçeklenebilir ve sektörün kullanabileceği teknolojilere dönüştürmeyi hedefliyor. Yapay zekâ; görüntü, moleküler ölçüm ve hasta verileri arasındaki örüntüleri bulmak için kullanılacak. Bununla birlikte organoidler bütün bir insan organizmasının bağışıklık, dolaşım ve metabolizma etkileşimlerini eksiksiz temsil etmiyor. Projenin başarısı, hangi modelin hangi soruya güvenilir yanıt verebildiğinin açıkça gösterilmesine bağlı olacak.
