Ülkelere Göre Bireysel Emeklilik Sisteminin Uygulanış Şekli

Bireysel Emeklilik Sistemi yazı dizisinin ikinci kısmı ile karşınızdayım. Çalışma konumuzun bu kısmında sizlere sistemin ülkeler bazında nasıl işlevsel hale getirildiği açısından bilgiler sunacağım. Bu sayede ülkemizde uygulanan ve şu anda bir değişim süreci yaşayan sistem hakkında diğer ülkelerle karşılaştırma yapma olanağı elde edecek, uygulama farklılıklarının ülkelerin iç dinamiklerinden kaynaklandığını göreceksiniz.  

Dünyadaki en büyük sosyal güvenlik problemlerinden biri giderek yaşlanacak ve bakıma muhtaç olacak nüfusun artması ve bu çalışamayan kesimin refah düzeyinin korunması için gerekli sistemin kurulmaya çalışılmasıdır.

Günümüzde gelişmiş veya gelişmekte olan birçok ülkede, çalışanlara gönüllü ya da zorunlu biçimde sunulan tanımlanmış katkı esaslı emeklilik sistemleri uygulanmaktadır.

Bu sistem, katılımcılardan toplanan primlerin emeklilik yatırım fonları aracılığıyla çeşitli para ve sermaye piyasası araçlarında değerlendirilmesi ve etkin bir fon yönetimi çerçevesinde, birikimlere yatırım getirisinin sağlanması şeklinde yürütülmektedir.

Tablo 1. 60 Yaş Üzerindeki Nüfus Yüzdesi (1995-2040)

(Kaynak : Dünya Bankası, 2004)

Şimdi ise bazı ülkeleri sistemi uygulama yönünden kısaca ele alalım ve farklılıklarımızı tespit edelim;

1. Şili Bireysel Emeklilik Sistemi

Dünyada özel emeklilik fonları konusunda en radikal adımların atıldığı Şili’de Emeklilik Fonları Kanunu’yla dağıtım modeline dayalı sosyal güvenlik sistemi yerine fonlama modeline dayalı özel emeklilik sistemine geçilmiştir. Bu uygulamanın amacı, özel emeklilik sistemleriyle çalışanlara emekliliklerinde ek gelir sağlamak değildir. Aksine tüm sosyal güvenlik sisteminin özelleştirilmesi esasına dayanan bir uygulamadır. Bu özelliği ile ülkemizdeki uygulamadan hem amaç, hem de yapı olarak oldukça farklı bir uygulamadır. Ancak fonların yönetiminin özel şirketlere bırakılması ve bireysel hesaplar temelinde işlemesi gibi ortak özellikler de bulunmaktadır.

2. Meksika Bireysel Emeklilik Sistemi

Meksika’da sosyal güvenlik sistemindeki en önemli reform 1995 yılında eski sistemin yerine bütünüyle bireysel emeklilik hesaplarına dayalı yeni fonlu emeklilik sistemini getirmesiyle yapılmıştır. 1997 yılından itibaren zorunlu katılım şeklinde uygulamaya konulmuştur. Sistemin reforma tabi tutulmasının temel hedefi iç tasarrufları geliştirmek ve dışarıdan sermaye akışını teşvik etmektir.

3. ABD Bireysel Emeklilik Sistemi

ABD, BES’in en eski uygulayıcısı olan ülkeler arasındadır. Amerikan özel emeklilik sistemi tamamen gönüllülük esasına dayanmaktadır. Yetki belgesine sahip olan bankalar, finansal kurumlar, hayat sigorta şirketleri, gayrimenkul yatırım şirketleri ya da portföy yönetim şirketleri tarafından açılan bireysel emeklilik hesapları ile emeklilik tasarrufu yapılmaktadır. Yıllık belirli bir limiti aşmamak koşulu ile yıl içerisinde herhangi bir zamanda açılabilen hesabın iki temel avantajı vardır.

Birincisi; bu hesaba yapılan ödemelerin ilgili yılda tamamen veya kısmen gelir vergisinden düşülmesi, ikincisi ise; bu hesaba yatırımlardan elde edilen temettü, faiz ve sermaye kazançlarının hesaplardaki paranın kullanılacağı zamana kadar vergilendirilmemesidir.

4. İngiltere Bireysel Emeklilik Sistemi

İngiltere emeklilik sisteminde yaptığı reformlarla üzerinde en çok durulan ülkelerin başında gelmektedir. Bireysel emeklilik planlan devletten sağlanan gelirin az olduğunu düşünen kişiler için oluşturulmuştur. Bu emeklilik planına bireysel emeklilik fonlarının daha yüksek kazanç sağlayacağını varsayanlar, serbest meslek sahipleri ve herhangi bir emeklilik sistemine dahil olmayan ücretli çalışanlar katılabilmektedir. Bu sistemin özelliği ise BES’e geçmek isteyen çalışanların bağlı bulundukları sistemden çıkmalarının zorunlu tutulmayışıdır.

5. Yunanistan Bireysel Emeklilik Sistemi

Her ferdin kendi kendisinin finansörü olduğu, gönüllü özel emeklilik planları, özel hayat sigortası şirketleri tarafından temin edilmektedir. Katılım tamamen isteğe bağlıdır. Yıllık primlerin %15’ine kadar olan bir vergi indirimi söz konusudur. Yunanistan’ın emeklilik sistemi gelişmiş ülkeler arasında en cömert olan sistemlerden biridir. Söz konusu sistem daha düşük ücret alan çalışanlara karşı ayrım yapmamaktadır. Yunanistan bu konuda Lüksemburg, Türkiye, Avusturya, Macaristan ile rekabet ederken, ABD, İngiltere, Meksika, Kore, Yeni Zelanda ve İrlanda gibi ülkeler çok daha düşük emeklilik primleri ödemektedir.

6. Japonya Bireysel Emeklilik Sistemi

Devletten bağımsız, katılımın gönüllü olduğu emeklilik planlan yer almaktadır. Bu planlarda emeklilikte düzenli gelir sağlamak amaçlanmakta ve gelişmiş fonlama metotları kullanılmaktadır. Günümüzde çalışanların yaklaşık %90’ı bu planlara sahiptir. İşten ayrılma tazminatı planları işveren ve çalışan arasında gönüllü olarak kurulur ve toplu ya da bireysel iş sözleşmelerinde belirtilir. Çalışanın işinden gönüllü olarak (istifa etme) ya da gönülsüz olarak ayrılması (ölüm, normal emeklilik yaşına gelme, işten çıkarılma) durumunda kendisine yapılan ve genelde toplu olarak bir kereye mahsus verilen tazminatı karşılamak amacıyla oluşturulmuştur.

Sonuç olarak, ülkelerin ekonomik gelişmelerine bakıldığında, sürdürülebilir ekonomik kalkınmanın ülkenin tasarruf eğiliminin artması ve uzun vadeli fonlarının oluşması ile yakından bağlantılı olduğu görülmektedir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde bireysel emeklilik sistemi ile yaratılacak fonların artması, mali sistemde değişimleri de beraberinde getirecektir.