Hillary Clinton ve Donald Trump arasında kıyasıya rekabetle devam eden ve tüm dünyanın merakla beklediği ABD Başkanlık seçimleri geldi çattı. Amerikan halkı sadece kendi ülkelerinin kaderlerini için değil, Amerikanın dünyanın dört bir tarafında yürüttüğü politika ve stratejileri de etkileyecek olması dolayısıyla zor bir seçimle karşı karşıya. Peki Amerika’da seçim süreci nasıl işliyor? Başkan kaç yıl görevde kalıyor? ABD tipi başkanlık sistemin özellikleri neler? Tüm bu soruları yanıtlayacak bir yazı hazırladım.
Başkanlık sistemini ilk kez Amerika Birleşik Devletleri (ABD) uygulamış ve günümüze kadar devam ettirmiştir.
Amerika Birleşik Devletleri’nin başkan ve başkan yardımcısını seçmek amacıyla her 4 yılda bir Kasım ayının ilk pazartesi gününü izleyen salı gününde yapılır. Başkanlık seçiminin sonuçları seçimden sonraki Ocak ayında ABD Kongresi tarafından onaylanır. Seçimlerin sonucu konusunda bir anlaşmazlık çıkması halinde bu anlaşmazlığı ABD Kongresi çözümler. Seçimi kazanan başkan ve başkan yardımcısı seçimden sonraki 20 Ocak günü yemin ederek görevi devralır.
Başkan adayı olabilmek için;
-35 yaşını doldurmuş olmak,
-Doğal yollardan Amerikan vatandaşı olmak (anne ve babadan dolayı kazanılan vatandaşlık ya da ABD’de doğum yoluyla elde edilen vatandaşlık),
-En az 14 yıl ABD’de ikamet etmiş olma şartı aranır.
ABD’de başkanların iktidarda kalış süresi 4 yıldır. Başkan’ın istifası ya da Federal Kongre tarafından görevden alınması durumunda gelecek seçimlere kadar başkan yardımcısı, koltuğun yeni sahibi olur. Başkanlar en fazla 2 dönem görevde kalabilmektedir.
Başkan adaylarının belirlenmesi süreci ise; ABD başkanlık seçimlerine katılan her siyasi parti başkan adayını kendi içinde belirler. Partiler tarafından bu süreci düzenleyen bazı gelenekler ortaya çıkmıştır. ABD’nin iki büyük partisi olan “Demokrat Parti” ve “Cumhuriyetçi Parti” başkan adaylarını ön seçimler yoluyla belirler. Bu ön seçimler eyaletlere göre Primary veya Caucus yöntemiyle yapılır. Primary Yöntemi partinin taraftarı olan her ABD yurttaşına açık olan seçimlerdir. Caucus yöntemi ise ancak partinin kayıtlı üyelerine açıktır. Ön seçimler başkanlık seçiminin yapılacağı yılın Ocak ayında tek tek bazı eyaletlerde başlar ve Haziran ayına kadar eyaletler arasında devam eder.
Ön seçimler bittikten sonra Ağustos ayının sonunda ve Eylül ayı başında her parti bir kurultay yapar. Bu kurultayda her parti resmen adayını belirler. Günümüzde adaylar ön seçimler sonucu belirlendiği için bu kurultaylar daha ziyade formaliteden ibarettir.
Kurultaylar süresince her partinin ileri gelenleri (özellikle partinin üyesi olan eski ABD başkanları) konuşmalar yaparlar. Başkan yardımcısı adayları seçimle belirlenmez. Başkan adayı, başkan yardımcısı adayını tamamen kendisi belirler. Bu işlem genellikle parti kurultayından hemen önce gerçekleşir. Kurultay, son gününde başkan adayının bir konuşma yapmasıyla son bulur. Kurultayın bitmesiyle 2 ay kadar sürecek başkanlık seçimi kampanyası başlamış olur. ABD başkanlık seçimlerinin sonucu ülke çapında adayların aldığı oy oranına göre değil de kazanılan seçiciler kurulu üyesi sayısına göre belirlenir. Seçiciler kurulu, başkanlık seçimlerinden hemen sonra toplanan bir kurultaydır. Bu kurultaya her başkan adayının kazandığı temsilciler katılırlar ve yapılan oylama sonucu ABD’nin başkanı belirlenir. ABD başkanlık seçimleri bu seçiciler kurulu üyelerinin belirlenmesi esası üzerine kurulmuş bir sistemdir. Bu sisteme göre bazen ABD çapında diğer adaya göre daha az oy alan adayın başkanlığı kazanabilmesi mümkün olmaktadır. Örnek olarak; 2000 ABD başkanlık seçimlerinde Demokratik Parti adayı Al Gore, Cumhuriyetçi Parti adayı George W. Bush’a göre 500.000’den fazla oy almasına rağmen, George W. Bush kazandığı seçiciler kurulu üye sayısı ile 271-266 şeklinde bir üstünlük sağlayarak seçimi kazanmıştır.
Temsilciler Meclisi seçimleri Türkiye ile benzerlik gösterir. Eyaletler nüfus oranlarına göre Temsilciler Meclisi’nde temsil hakları sözkonusudur. Bu bağlamda Temsilciler Meclisi’nde en fazla California (53) daha sonra ise New York eyaleti (29) milletvekilleri bulunmaktadır. Temsilciler Meclisi’nde toplam 435 vekil bulunur. Kongre’nin alt ve üst kanadı için seçilmişlerin başkanda olduğu gibi iki ya da daha fazla dönem ile sınırlamaları yoktur.
Anayasa’ya göre Amerika’da oy kullanmak zorunlu değildir, bu haklarını kullanmak isteyen vatandaşlar seçim öncesinde kayıt yaptırırlar. Kayıt formunda seçmenin taraftarı olduğu partiyi belirtmesi istenir. Böylece seçmen belirttiği partinin kayıtlı üyesi olur. Genel seçimde ise seçmenin kayıtlı olduğu partiye oy verme zorunluluğu yoktur, partisinin adayını beğenmeyen bir seçmen diğer partilerin adayına oy verebilir. Böylece vatandaşa başkanlık seçimi için kendi kriterleri doğrultusunda en iyi seçimi yapması için genel seçimle birlikte iki kere şans tanınmış olur.
Oy kullanacak kişilerde aranan nitelikler her eyalette farklılık gösterse de genel şartlar şu şekildedir;
-Amerikan vatandaşı olmak,
-Bulunduğunuz eyalette kayıtlı olmak,
-18 yaşıdan gün almış olmak,
-Ağır suç kapsamında olan bir suç nedeniyle mahkumiyet almamış olmak,
-Mahkeme tarafından zihinsel özürlü olunduğuna dair bir kararın olmaması.
Başlıca iki büyük parti vardır, bunlar;
Republican National Committee (GOP; Grand Old Party) (Cumhuriyetçi Parti) ve Democratic National Committee (DNC) (Demokrat Parti). Bunun dışında kamuoyunda fazlaca gündeme gelmeyen 60’a yakın parti bulunmaktadır.
Kaynaklar
tbmm.gov.tr
turkishny.com
wikipedia
