Chicago Üniversitesi’nde yürütülen çalışma, hangi bilgiye odaklanılması gerektiği belirsizleştiğinde, görevle ilgisiz ayrıntıların algısal kararları bozabildiğini gösteriyor. Bulgular, çoklu görev sırasında yaşanan güçlüğün yalnızca dikkatsizlikle açıklanamayacağına işaret ediyor.
Bir toplantıyı takip ederken mesajlara yanıt vermek, e-postaları kontrol etmek ve telefon bildirimlerini izlemek… Günlük hayatın sıradanlaşan bu deneyimi, beynin farklı bilgiler arasında nasıl seçim yaptığı sorusunu gündeme getiriyor.
Chicago Üniversitesi araştırmacılarının Nature Neuroscience dergisinde yayımlanan çalışması, özellikle hangi görevin geçerli olduğunun belirsiz olduğu durumlarda performansın neden düştüğünü inceliyor. Sonuçlar, farklı görsel özelliklere ait sinirsel temsillerin birbirine müdahale etmesinin hatalarda rol oynadığını gösteriyor.
Deneyde katılımcılardan ne istendi?
Üniversitenin 1 Ekim 2026 tarihli haberine göre araştırmada 200’den fazla insan katılımcı, ekranda art arda gösterilen çizgili dairesel görüntüleri değerlendirdi. Görüntüler arasında yönelim veya çizgilerin boyutu değişiyordu.
Katılımcılara hangi özelliği takip etmeleri gerektiği doğrudan söylenmedi. Geçerli kuralı, önceki denemelerdeki performanslarından çıkarmaları gerekiyordu. Üstelik doğru yanıtı belirleyen kural zaman zaman değiştirildi.
Böylece yanlış bir yanıtın kaynağı da belirsizleşti: Katılımcı yanlış özelliğe mi odaklanmıştı, yoksa doğru özelliğin nasıl değiştiğini mi yanlış değerlendirmişti? İnsanlar birkaç denemeden sonra yeniden uyum sağlayabilse de belirsizlik sırasında performansları düştü.
İlgisiz bilgi, kararın içine sızıyor
Araştırmacılar insanlardaki algı deneylerini, maymunlardan elde edilen elektriksel beyin aktivitesi kayıtları ve yapay sinir ağı modelleriyle birleştirdi.
Makalenin özetine göre hem insanlar hem maymunlar, görev belirsiz olduğunda daha az doğru algısal karar verdi. Araştırma ekibi, doğru yanıtlar üretmek üzere eğitilen bir yapay sinir ağı ile katılımcıların tercihlerini taklit etmek üzere eğitilen başka bir ağı karşılaştırarak hataların olası mekanizmasını inceledi.
Davranışsal ve fizyolojik deneyler, belirsizlik altında görevle ilgisiz özelliklerin daha güçlü temsil edildiğini ve farklı özelliklere ait sinirsel temsillerin birbirine dolandığını ortaya koydu. Araştırmacılar bu mekanizmayı “özellikler arası girişim” olarak tanımlıyor.
Bu bulgunun gündelik dildeki karşılığı şu: Beyin, karar vermek için gerekli bilgiye sahip olsa bile, o bilgiyi ilgisiz ayrıntılardan yeterince ayıramayabiliyor. Dolayısıyla hata, yalnızca bir şeyi görememekten veya unutmuş olmaktan kaynaklanmayabiliyor.
Beyin kayıtları iki rhesus maymunundan alındı
Araştırmada benzer görevleri yapmaları için iki rhesus maymunu da eğitildi. Hayvanlar görevleri yerine getirirken görsel ve parietal korteksteki hücrelerin aktivitesi kaydedildi.
Çalışmanın kıdemli yazarı, nörobiyoloji profesörü Marlene Cohen’in açıklamasına göre temel sorun, görsel bilginin kaybolması değil, farklı özelliklerin birbirinden ayrı tutulmasının zorlaşması. Projeyi yöneten doktora sonrası araştırmacı Cheng Xue ise çoklu görevde zorlanmanın yalnızca irade veya disiplin eksikliği olarak görülmemesi gerektiğini vurguluyor.
Araştırma, günlük hayattaki bütün çoklu görevleri test etmiyor
Deneyler, değişen kurallar altında görsel özelliklerin değerlendirilmesine odaklanıyor. Bulgular bu nedenle, insanların hiçbir koşulda iki işi birlikte yapamayacağını veya bütün çoklu görevlerin aynı ölçüde zararlı olduğunu göstermiyor.
Ayrıca insan katılımcılardaki davranışsal bulgular ile maymunlardan elde edilen doğrudan beyin kayıtlarını ayırmak gerekiyor. Çalışmanın önemi, bu farklı yöntemleri kullanarak görev belirsizliğinin performans üzerindeki maliyetine ilişkin bir mekanizma önermesi.
Alzheimer araştırmalarıyla bağlantısı ne?
Üniversitenin haberinde, Cohen’in grubunun Alzheimer hastalığına ilişkin ayrı bir çalışmasına da değiniliyor. PNAS’ta yayımlanan bu araştırmada, hastalığın erken dönemini modelleyen iki makakta davranış, sinir hücresi topluluklarının aktivitesi ve biyolojik belirteçler birlikte takip edildi.
Sonuçlar, bazı temel görsel işlevler korunurken hücre toplulukları içindeki ve arasındaki koordinasyonun bozulabildiğini gösterdi. Bu, moleküler hastalık süreçleri ile davranış değişiklikleri arasındaki bağlantıyı anlamaya yönelik bir bulgu. Günlük hayatta çoklu görev yaparken zorlanmanın Alzheimer belirtisi olduğu anlamına gelmiyor; araştırma da insanlarda kullanılabilecek doğrulanmış bir tanı testi sunmuyor.
Araştırmacının önerisi: Bir göreve odaklanıp geçişe zaman tanımak
Xue, bulgulardan hareketle bir görevi tamamlayana kadar ona odaklanmayı ve başka bir işe geçerken beyne zaman tanımayı öneriyor. Bu, araştırmacının pratik yorumu; çalışmada sınanmış, herkes için belirlenmiş bir bekleme süresi bulunmuyor.
