İsviçre’de insanların yaklaşık üçte biri vitamin, mineral veya bitkisel preparatlarla beslenmesini destekliyor. Toksikolog Georg Aichinger bu eğilime şüpheyle yaklaşıyor ve büyük etkiler vaat eden yeni ürünlere karşı uyarıda bulunuyor.
Gıda takviyelerinin ilaç olmadığını, aksine gıda ürünleri olduğunu birçok kişi bilmiyor. Bu nedenle piyasaya sürülmeden önce güvenlik ve etkinliklerinin bilimsel olarak kanıtlanması gerekmiyor ve ilaçların aksine ruhsat almaları zorunlu değil. Birçok ürün için gerçekten işe yarayıp yaramadığını veya olası faydanın risk ve yan etkileri aşıp aşmadığını bile bilmiyoruz.
Özellikle belirli bir etki vaat eden ürünler endişe verici. Buna örnek olarak ruh hâlini iyileştirdiği iddia edilen 5-HTP verilebilir. Bu madde sinir sistemi üzerinde etkili olarak nörotransmitter düzeylerini artırır. Normalde insanlar psikiyatrik ilaçları doktor gözetimi olmadan kullanmaz; ancak bu maddede tam olarak bu durum yaşanıyor. Bilinen psikolojik yan etkiler ve diğer ilaçlarla etkileşim riski vardır. En kötü durumda mevcut sorunları daha da kötüleştirebilir.
Benzer riskleri, performans artırıcı veya cinsel gücü destekleyici olduğu iddia edilen ürünlerde de görüyorum. Örneğin siyah zencefil veya Tay ginsengi gibi bazı bitkisel maddeler, ilaçların parçalanmasından sorumlu karaciğer enzimlerini baskılayabilir. Bu durumda ilaçlar normal dozda alınsa bile kandaki seviyeleri yükselir ve toksik etki ortaya çıkabilir. Basit ağrı kesici parasetamol bile bu şekilde zararlı hâle gelebilir. Bir diğer örnek ise testosteron artırıcı tongkat ali bitkisidir; Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA), bazı bileşenlerin DNA’ya zarar verebileceği ve uzun vadede kanser riskini artırabileceği konusunda endişeler bildirmiştir.
Bitkisel özlerle ilgili yaygın bir yanlış anlaşılma vardır. “Doğal” olanın “kimyasal” olandan daha güvenli olduğu düşünülür. Bu doğru değildir. Bitkisel maddeler de etkilidir ve dolayısıyla risk taşır. Özütler (ekstreler) bu etkiyi daha da artırır çünkü büyük miktarda bitkiden yoğunlaştırılmış etken madde elde edilir. Bu süreçte sadece faydalı bileşenler değil, zararlı maddeler de yoğunlaşır. Ağır metaller gibi kirleticiler bitkilerin yetiştiği topraktan ürüne geçebilir ve bu maddeler ekstraktlarda daha da yoğunlaşabilir. Örneğin ashwagandha, yeşil çay özleri veya zerdeçal gibi ürünlerde karaciğer iltihabı ve karaciğer hasarıyla ilişkili vakalara dair bulgular vardır.
İnsanlar sık sık uyku düzenini iyileştirdiği iddia edilen melatonin ürünlerini soruyor. Ancak melatonin bir gıda takviyesi değil, farmasötik bir etken maddedir. Etkinlik ve riskleri hakkında bilimsel veriler vardır ve İsviçre’de reçeteyle verilmesinin bir nedeni bulunmaktadır.
Ancak tüm gıda takviyeleri sorunlu değildir. Vitaminler vücudumuz için gereklidir, fakat dengeli beslenen çoğu insanda eksiklik oluşmaz ve ek vitamin alımına gerek kalmaz. Suda çözünen vitaminler fazla alındığında idrarla atılır; bu genellikle zararsızdır ancak çoğu zaman da gereksizdir. Bununla birlikte bazı durumlarda takviye almak faydalı veya gerekli olabilir: veganlar B12 vitamini almalıdır, güneş ışığına az maruz kalan kişiler için D vitamini faydalı olabilir ve hatta bebeklerde tıbbi olarak önerilir. Hamilelikte ise folik asit ve iyot özellikle önemlidir.
Sonuç olarak Aichinger şu değerlendirmeyi yapıyor: Bir gıda takviyesi ya etkilidir ve bu durumda yan etkileri ve riskleri de vardır ya da etkisizdir ve bu durumda neden alındığı sorgulanmalıdır. Bilimsel olarak test edilmemiş ve büyük etki vaat eden ürünlere karşı temkinli olunmasını tavsiye ediyor. Yeni maddelerden genel olarak uzak durulması gerektiğini söylüyor. Takviye kullanılacaksa İsviçre veya AB’de üretilen ürünlerin tercih edilmesi gerektiğini, çünkü bazı ülkelerde kuralların daha gevşek olduğunu ve kontrolsüz ürünlerin piyasaya girebildiğini belirtiyor.
Kaynak: ETH Zurich
