Bizleri en yakından ilgilendiren kısma artık gönül rahatlığıyla geçiş yapabiliriz. Bu yazıda Türkiye’de BES’in genel olarak analizini yaparak, sistemin beklediği değişime değinerek ulaşılan noktayı sizlerle paylaşmak istiyorum.
Türkiye’nin gerçekleştirdiği sosyal güvenlik reformunun bir parçası olarak Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu 28 Mart 2001 tarihinde kabul edilmiş, 7 Nisan 2001 tarih ve 24366 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. Kanun, yayımı tarihinden 6 ay sonra 7 Ekim 2001 tarihinde yürürlüğe girmiştir. 27 Ekim 2003 tarihinde ilk emeklilik planlarının tasdiki ile emeklilik şirketleri faaliyete başlamıştır.
23.09.2016 Emeklilik Gözetim Merkezinden alınan verilerle Türkiye’de Rakamlarla BES;
Şekil-1 “Emeklilik Gözetim Merkezi”
23.09.2016 Emeklilik Gözetim Merkezinden alınan verilerle “Katılımcı Yaş Aralığı”;
Şekil-2 “Emeklilik Gözetim Merkezi”
10 Madde İle Türkiye’de hali hazırda bulunan sistemin özellikleri;
1)Bireysel emeklilik sistemine fiil ehliyetine sahip kişiler katılabilir. Sisteme katılım için bir emeklilik şirketi ile emeklilik sözleşmesi akdetmek yeterlidir.
2)Katılımcının şirket ile yapmış olduğu sözleşmesinden 60 gün içerisinde cayma hakkına sahiptir. Katılımcının cayma hakkını kullanması durumunda ise toplam gider kesintisi haricinde başka hiçbir kesinti yapmadan varsa yatırım gelirleriyle birlikte 10 iş günü içerisinde ödeyene iade edilir.
3)Katılımcının hesabına üç ay boyunca ödeme yapılmaması durumunda ödemeye ara verildiği kabul edilir. Bu durumda şirket ara verilen süre boyunca katılımcının birikiminden, ek yönetim gideri kesintisi alabilir.
4)Emeklilik şirketi tarafından tahsil edilen katkı payları emeklilik yatırım fonlarında değerlendirilir. Katılımcı, birikiminin hangi fon veya fonlarda değerlendireceğine risk ve beklenti tercihine göre kendisi karar verir.Fon portföyündeki varlıklar Takasbank nezdinde ve şirket varlıklardan ayrı şekilde saklanır. Katılımcıların sahip oldukları pay adedi Takasbank nezdinde katılımcı bazında ve katılımcıların erişebileceği şekilde izlenir.
5)Sistemin şeffaflığının ve güvenliğinin sağlanması amacıyla emeklilik şirketlerinin denetimi için detaylı denetim ve gözetim mekanizmaları kurulmuştur. Sistem, Hazine Müsteşarlığı, Sermaye Piyasası Kurulu, Emeklilik Gözetim Merkezi, Takasbank ve bağımsız denetim şirketleri gibi çeşitli kurum ve kuruluşların denetim, gözetim ve kontrolü altındadır. Emeklilik şirketlerinin faaliyetleri Hazine Müsteşarlığı, fonların ve portföy yöneticilerinin faaliyetleri Sermaye Piyasası Kurulu tarafından denetlenir. Fonların hesap ve işlemleri de yılda en az bir defa bağımsız dış denetime tabidir
6)Katılımcı;
– Emeklilik sözleşmesi süresi içinde ödeme dönemini ve emeklilik planı kapsamında belirlenen katkı payı tutarından az olmamak koşulu ile katkı payı tutarını değiştirebilir.
-Başka şirketten aktarımla düzenlenenler hariç diğer bireysel emeklilik hesaplarındaki birikimlerini, şirkette en az 2 yıl kalmak şartıyla; başka şirketten aktarımla düzenlenmiş sözleşmelerini ise şirkette en az 1 yıl kalmak şartıyla başka bir emeklilik şirketine aktarabilir.
-Emeklilik sözleşmesi süresi içinde katkı payı ödemeye ara verebilir
-Yılda en fazla 6 kez fon dağılım oranını ve yılda en fazla 4 kez emeklilik planını değiştirebilir.
7)Bireysel emeklilik sisteminde, işverenler tarafından ödenenler hariç katılımcı adına bireysel emeklilik hesabına ödenen katkı paylarının %25’ine karşılık gelen tutar katılımcının vergi mükellefi olup olmamasına bakılmaksızın devlet katkısı olarak katılımcıların ilgili hesaplarına ödenmektedir.
8)Bireysel emeklilik sisteminde emekli olmak için katılımcının, sisteme ilk giriş tarihinden itibaren 10 yıl süreyle sistemde kalması ve 56 yaşını tamamlaması gerekir. Katılımcı isterse, emeklilik hakkını ileri bir tarihte kullanabilir.
9)Emekliliğe hak kazanan katılımcı, bireysel emeklilik hesabındaki birikimlerinin bir kısmının veya tamamının defaten ödenmesini talep edebilir. Bunun dışında birikimlerinin bir kısmının veya tamamının yıllık gelir sigortasına aktarılmasını talep ederek yapılacak sözleşme çerçevesinde, kendisine belirli bir süre veya ömür boyu maaş bağlanmasını talep edebilir. Ayrıca, belirlenen geri ödeme programına göre birikimlerini kısım kısım şirketten almayı da tercih edebilir.
10)Katılımcı, emeklilik sözleşmesi süresi içinde istediği anda birikimlerini alarak sistemden ayrılabilir. Sistemden ayrılan katılımcılara yapılan ödemeler, ödenen tutarın içerdiği getiri tutarı üzerinden stopaj kesintisine tabidir. Stopaj kesintisi oranı, sistemden emeklilik hakkı kazananlar ile bu sistemden vefat, maluliyet veya tasviye gibi zorunlu nedenlerle ayrılanlar için %5, 10 yıl süreyle sistemde kalmakla birlikte sistemden emeklilik hakkı elde etmeden ayrılan katılımcılar için %10, 10 yıldan az süreyle sistemde kalarak ayrılan katılımcılar için ise %15’tir.
Kurallar Değişiyor! “Otomatik Bes 01.01.2017 ‘den itibaren hayatımıza giriyor”
Şimdi ise değişecek sisteminin değişecek kurallarını irdeleyelim;
Türkiye’de 2003 yılından itibaren olan sistem gönüllü katılım esasına göre çalışmaktayken yeni düzenlemeyle birlikte 01 Ocak 2017 tarihinden itibaren otomatik katılım haline geçiş yapılması öngörülmektedir. Otomatik Katılım Sistemi, 45 yaşını doldurmamış kamu ve özel sektör çalışanlarının, bireysel emekliliğe otomatik olarak dahil edildiği bir sistemdir. Mevcut bir bireysel emeklilik sözleşmesi olsa da, 45 yaş altındaki kamu ve özel sektör çalışanları yeni sisteme dahil olacaklardır. Mevcutta bulunan sözleşmeler otomatik sisteme aktarılmayacakır. Ancak şuan da olduğu gibi yeni düzenlemelerde de 60 gün süreli cayma hakkına katılımcılar sahip olacaklar. Katılımcılar cayma hakkı süresi geçtikten sonra da sistemden ayrılabilirler fakat yasal düzenlemede şuan için kurallar belirlenmedi. %25 devlet katkısı avantajı Otomatik Katılım Sistemi’nde de aynı koşul ve şartlar ile geçerli olacak ve %25 devlet katkısı taahhüt olarak yatırılacaktır. Ödenecek katkı payları, çalışanların prime esas kazançlarının %3’ü oranında olup, her ay maaştan otomatik olarak kesilecektir. Çalışan işvereninden daha yüksek tutarda kesinti yapılmasını talep edebilir. Sisteme ara verme olacak fakat onun da ayrıntıları netleşmedi.
Düzenlemede en çok merak edilen konu ise işveren katkısının olup olamayacağı. Peki yeni düzenlemede işverenin rol ve sorumlulukları neler olacak?
İşverenler, çalışanları için herhangi bir katkı payı ödemesi yapmayacaklar. İşveren, çalışanını Otomatik Katılım Sistemi kapsamında bireysel emekliliğe dahil etmek ve katkı payı tutarını, maaşın çalışanın hesabına geçtiği günü takip eden ilk iş günü bireysel emeklilik şirketine aktarmak ile yükümlü olacak. Buna uymaması durumunda parasal kayıptan işveren sorumlu olacak. İşverenin iflası veya işyerinin kapanması durumunda ise çalışanların katkı payları imtiyazlı bir alacak olduğundan çalışanlar açısından haciz ve iflas durumunda bir risk bulunmuyor.
23.09.2016 Emeklilik Gözetim Merkezinden alınan verilerle “En Fazla Katılımcı Olan 10 Şehir”;
Şekil-3 “Emeklilik Gözetim Merkezi”
Bu yazı dizisinde sizlere üç konu başlığında Bireysel Emeklilik hakkında fikir sahibi olmanızı sağlamaya çalıştım. Yeni düzenleme detaylarıyla açıklanınca eksik ya da yanlış bir nokta var ise düzenleme yaparak sizlerle paylaşacağım. Tüm bu bilgiler dahilinde siz de sistemi merak edip bugün başlarsam ileride ne kadar bir getirim olur? gibi sorular soruyorsanız kendinize size Emeklilik Gözetim Merkezi tarafından hazırlanan iyi ve kötü senaryoları tahmini bir biçimde bulabileceğiniz “Muhtemel Birikim Analizi”ni öneriyorum.
Sonuç ve Kişisel Yorumum;
Sistemin sürdürülebilirliği ve daha sağlıklı temeller üzerine oturtulması için, işveren katkısının muhakkak bulunması gerekmektedir. (Gelişmiş ülkelerdeki sistemleri incelediğimizde bu özelliğin bulunduğunu göreceksiniz.) Bu sayede katılımcılar için devlet tarafından sağlanan getiriye ve güvenceye ek olarak yeni bir güven odağı olacaktır. 01.01.2017 tarihinden itibaren uygulanması muhtemel olacak otomatik katılım sisteminde katılımcılar sisteme otomatik olarak eklense de sonuç olarak 60 günlük cayma hakkına sahip olan kişilerin sistemde kalıcı olmaları için bunun gibi bir teşvik modeli sisteme eklenirse katılımcıların birçoğu sistemden ayrılmayacaktır. Türkiyenin ekonomik koşulları göz önüne alındığında kişiler uzun vadeden çok kısa vadeli düşünmek zorunda hissediyorlar. En azından bu vesileyle kişiler tasarruf yapmaya, devlette bu tasarrufları yatırım odaklı kullanarak ülke potansiyelimizi daha üste çıkarabiliriz.
Kaynakça;
http://www.bireyselemekliliksistemi.info/
http://www.dunya.com/yorum-inceleme/calisanlar-dikkat-otomatik-beste-puf-noktalari-308137h.htm
http://emeklilik.egm.org.tr/?sid=53
https://www.garantiemeklilik.com.tr/otomatik-katilim.aspx
“Bireysel emeklilik sistemi ve türkiye değerlendirmesi” makalesi
http://www.ito.org.tr/itoyayin/0017991.pdf
“sosyal güvenlikte yeni yaklaşım ve bireysel emeklilik” yayın no: 2006-2
Yazının diğer bölümlerini de okudum. TEşekkürler faydali bilgiler için